Zen gerelateerde woorden

Amae	Het Japanse woord voor verlangen om je aan een ander te mogen toevertrouwen en erop te rekenen dat die je liefdevol begrijpt, helpt of iets vergeeft, zonder dat je dit uitdrukkelijk hoeft te vragen.
Anatta	Het ontbreken van een blijvend, onveranderlijk zelf; een van de drie kenmerken van het bestaan.
Ango	Traditionele periode van intensieve zenbeoefening, meestal gedurende negentig dagen, binnen een klooster of sangha.

Anicca	Vergankelijkheid: alles wat ontstaat, verandert en verdwijnt; een van de drie kenmerken van het bestaan.
Arhat	Iemand die door inzicht en beoefening bevrijding heeft bereikt en niet langer gebonden is aan samsara.
Bodhi	Ontwaken of verlichting: het inzicht waardoor onwetendheid en gehechtheid worden doorzien.
Bodhicitta	De oprechte intentie om het boeddhaschap te realiseren ten behoeve van alle levende wezens.
Bodhidharma	Indiase monnik die volgens de overlevering het ch'anboeddhisme naar China bracht en geldt als de eerste Chinese patriarch.
Bodhisattva	Iemand die naar ontwaken streeft ten behoeve van alle levende wezens.
Boeddha	Letterlijk ‘de ontwaakte’; iemand die volledig inzicht en bevrijding heeft gerealiseerd. Vaak wordt hiermee Siddhartha Gautama bedoeld.
Boeddhanatuur	De fundamentele mogelijkheid tot ontwaken die volgens het mahayanaboeddhisme in alle levende wezens aanwezig is.
Chado	Letterlijk ‘de weg van de thee’; de Japanse theeceremonie als beoefening van aandacht, eenvoud en harmonie.
Chan	Chinese vorm van het mahayanaboeddhisme waaruit het Japanse zen is voortgekomen; gericht op meditatie en direct inzicht.
Chawan	Japanse theekom die vooral bij de theeceremonie wordt gebruikt.
Citta	Sanskriet en Pali voor ‘geest-hart’: het geheel van denken, voelen, aandacht en bewustzijn.
Dai-Osho	Groot zenmeester
Danshari	Loslaten en opruimen; afstand doen van overbodige bezittingen en gehechtheid.
Dharma	Dharma is een woord dat geen equivalent kent in de westerse talen. Dharma wordt meestal gebruikt in de betekenis van De Boeddhistische leer, maar kan ook verwijzen naar spiritueel verlangen, essentie van het bestaan, diepste eigenschap, opgaan in de eigen oorspronkelijke staat of de weg van sociale rechtvaardigheid.
Dhyana	Meditatie concentratie
Dokusan	Afgesloten ruimte waar leraar/leerling gesprekken plaatsvinden (letterlijk alleen met de leraar)
Enso	Met de hand geschilderde cirkel, symbool voor verlichting (bijvoorbeeld in het logo van Zen.nl)
Gassho / reis	Handen, palmen tegen elkaar voor de borst houden, al dan niet met een buiging. Buiging met gassho heet: rei.
Goroku	Zen-geschriften, gezegden en dialogen
Haiku	Haiku (meervoud: haiku of haiku's) is een vorm van Japanse dichtkunst, geschreven in drie regels waarvan de eerste regel 5, de tweede regel 7 en de derde regel weer 5 lettergrepen telt. De haiku drukt, in de klassieke vorm, een ervaring uit, soms gelinkt aan en geïnspireerd door zen. De haiku is een vingerhoed vol emotie
Hanka	Halve lotus-zit
Hekiganroku	Verzameling koans uit China uit 1125, in het Engels the Blue Cliff Record
Ichigo ichie	Iedere ontmoeting vindt maar één keer plaats en verdient volledige aandacht.
Ikigai	Datgene waarvoor je graag opstaat; je reden om te leven.
Jukai	Boeddhistisch inwijdingsritueel, waarmee je boeddhist wordt.
Kaizen	Voortdurende verbetering door kleine stappen.
Kanso	Eenvoud; weglaten wat niet nodig is.
Karma	Karma omvat de fysieke en mentale acties van een individu die doorgaande gevolgen hebben. Karma gaat dan over onze daden en de gevolgen. Strikt genomen echter, verwijst karma alleen maar naar het verrichten van daden.
Katsu	Schreeuw van de leraar tijdens groepsmeditatie
Kekka	Hele lotus-zit
Kensho	Eerste stadium van verlichting, het ego loslaten, inzicht in eigen aard
Kinhin	Loopmeditatie
Kintsugi	Gebroken aardewerk herstellen met goud; de breuk mag zichtbaar blijven.
Koan	Letterlijk "publieke zaak" is een korte weergave van een dialoog die kernachtig een aspect van de boeddhistische leer weergeeft en bedoeld is om iemands inzicht in die leer te testen. In het Ch'an en zenboeddhisme worden ze gebruikt om leerlingen inzicht te laten verkrijgen in de ware aard van de eigen geest
Kyosaku	Aanmoedigingsstok
Ma	De lege ruimte, pauze of stilte die de dingen betekenis geeft.
Mahayana-boeddhisme	Zen is een vorm van Mahayana-boeddhisme, dat is een grote boeddhistische stroming waarin het bodhisattva-ideaal centraal staat: niet vooral zelf bevrijding zoeken, maar ontwaken ten behoeve van alle levende wezens. Wijsheid, mededogen, leegte en boeddhanatuur zijn belangrijke begrippen.
Mala	Boeddhistische gebedsketting, symbool van mededogen.
Mono no aware	Het ontroerende besef dat alles voorbijgaat.
Mottainai	Het is zonde iets te verspillen; eerbied voor wat waarde heeft.
Mudra	Een mudra is een bepaalde houding van de hand die van dienst is tijdens het uitvoeren van meditatie of pranayama. Het nut van een mudra, is ook dat de concentratie beter vastgehouden kan worden.
Mumonkan	Verzameling koans uit China, 1228, in het Engels The Gateless Gate
Mushin	Het niet-denken, de lege geest
Nen	Kleinste moment van zuivere aandacht dat bewust stuurbaar is
Nirwana	De hoogste staat die door de mens bereikt kan worden. Het betekent letterlijk:uitgeblust, onbeweeglijk. Het uitgedoofd zijn verwijst naar het einde van begeerte, aversie en verwarring, wat het hoofddoel van het boeddhisme is en is een van de kenmerken van ontwaking of verlichting, de volledige bevrijding uit het samsara.
Omakase	‘Ik laat het aan jou over’; vertrouwen op het vakmanschap van de ander.
Omotenashi	Oprechte gastvrijheid en zorgvuldige aandacht voor de gast.
Osho	Titel van zenleraar waarbij je jukai kunt doen
Rakusu	Traditioneel Japans kledingstuk dat om de nek wordt gedragen door zenboeddhisten
Roshi	Aanspreektitel zenmeester
S(h)ashu	De duim van de linkerhand in de vuist, de rechterhand eromheen
S(h)astra	Sanskrit voor 'regels' in het algemeen. Vergelijkbaar met -logie. In boeddhisme een commentaar op geschrift of sutra. Alleen sutra komen van Boeddha, sastra van anderen.
Samadhi	Tweede stadium van verlichting, gevoel vergelijkbaar met 'runners high', door overschot aan endorfines veroorzaakte gelukzaligheid
Samsara	De eeuwig durende cyclus van wedergeboorte en lijden, vaak ook gebruikt voor het dagelijks leven.
Samu	Met 'mindfulness' uitgevoerde fysieke arbeid - corvee
Sangha	Sangha is een belangrijk begrip in het boeddhisme. Het verwijst naar een gemeenschap van boeddhisten.
Sanzen	Naar de zenmeester gaan voor instructie, vaak omtrent een koan
Satori	Derde stadium van verlichting, het grote inzicht, de grote verlichting
Seiza	Op de knieën zitten. Seiza is een traditionele manier van zitten en het woord betekent “correct zitten”.
Sensei	2e graads bevoegd zenleraar
Sesshin	Intensieve zenmeditatie retraite
Shibui	Ingetogen, onopvallende schoonheid die zich langzaam prijsgeeft.
Shikantaza	Gewoon zitten (niet speciaal op ademhaling letten of ander object van meditatie)
Shinrin-yoku	‘Bosbaden’: aandachtig verblijven in het bos.
Shoshin	De beginnersgeest: open, nieuwsgierig en zonder vooringenomenheid.
Shrivasta	Eeuwige knoop in mala, symbool voor lang leven en niet-eindigende liefde.
Skandha	De vijf khandhas (Pali; Sanskriet: Skandhas; letterlijk: 'vijf hopen') of de vijf groepen van bestaan is een in het boeddhisme vaak voorkomende onderverdeling van de bestaansdelen, geledingen of aspecten van de mens. Soms spreekt men ook wel van de 'vijf groepen waaraan gehecht wordt': pancupadanakhandha (Pali).
Sumari	Op de knieën zitten, voeten over elkaar
Sunyata	Leegte
Susokan	Uitademing tellen
Sutra	De mondeling of schriftelijk overgeleverde teksten van het boeddhisme die vaak gereciteerd worden, bijvoorbeeld hartsutra.
Taku	Houten kleppers
Tatami	Japanse mat meestan 90 x 180 soms ook 100 x 200 cm
Teisho	Lezing door een zenmeester tijdens een sesshin
Upasaka / Upasika (m/v)	Leken boeddhisten
Vipaka	Gevolg/rijping van daden - zie Karma
Wabi-sabi	Schoonheid in eenvoud, vergankelijkheid en imperfectie.
Yaza	Extra zazen/meditatie tijdens een sesshin, na afloop van de normale dagelijkse zazens
Yūgen	Een mysterieuze, nauwelijks uit te spreken diepte of schoonheid.
Zabuton	Meditatiemat
Zafu	Meditatiekussen
Zanshin	Aanwezige aandacht die ook na een handeling voortduurt.
Zatsunen	Rondtollende gedachtenstroom
Zazen	Zittende meditatie
Zeisokukan	Ademhaling volgen, niet tellen
Zen	Zen betekent letterlijk concentratie. Het is een Japans woord dat afgeleid is van het Chinese woord 'chan'. In Europa en Amerika spreken we over zen en veel minder over chan. Dat komt doordat het vooral Japanse zenmeesters zijn geweest, die naar het Westen kwamen om ons in zen te onderwijzen.
Zendo	De ruimte waarin zen wordt beoefend