Klik hier en ontvangons wekelijks online magazine

ZenActueel:
Iedere dag inspiratie voor een zenvol leven

Zen.nl, Zen, meditatie, leren mediteren, Rients Ranzen Ritskes, zenmeester, bewust leren, gelukkig, AI, filosofie, Arthur Schopenhauer, plezier, psychologie, fouten, vanzelfsprekend, wijsheid, vaardigheid

Bewust leren maakt gelukkig

Door Rients Ritskes / Zen.nl Nederland / Zen.nl Nijmegen / 20 oktober 2026

Veel van mijn leeftijdsgenoten van tegen de zeventig hoor ik over kunstmatige intelligentie zeggen: ‘Daar begin ik niet meer aan.’ Zelf ben ik vanaf het begin driftig met AI aan de slag gegaan. Niet omdat ik denk dat AI alleen maar voordelen heeft, maar omdat ik nog altijd veel plezier beleef aan het leren van iets nieuws. Natuurlijk heeft AI ook een keerzijde. Maar dat geldt voor bijna alles wat de mens ontwikkelt. Met een mes kun je groente snijden, maar je kunt er ook iemand mee verwonden. Dat is geen reden om geen messen te gebruiken. Het is wel een reden om bewust te leren hoe je ermee omgaat. Misschien ben ik zo’n vroege gebruiker van AI geworden doordat ik lang geleden besloot dat ik mijn leven lang wilde blijven leren.

Gestopt met filosofie, niet met filosofen

Ooit studeerde ik filosofie aan de universiteit. Daar ben ik al snel mee gestopt, omdat de studie in mijn beleving te veel draaide om boekenkennis: weten welke filosoof wat had geschreven en hoe diens ideeën zich verhouden tot die van andere filosofen. Dat vond ik interessant, maar niet interessant genoeg. Ik wilde niet alleen weten wat een filosoof had gedacht. Ik wilde ontdekken wat ik met die gedachte in mijn eigen leven kon doen. Met het lezen van filosofen ben ik dan ook nooit gestopt, integendeel. Alleen las ik hun boeken niet in de eerste plaats om hun theorieën te kunnen reproduceren. Uit ieder boek probeerde ik minstens één inzicht te halen dat ik praktisch kon toepassen.

Zo las ik ooit bij Arthur Schopenhauer een gedachte die ik voor mijzelf samenvatte als: leren is het leukste wat er is; leren maakt een mens gelukkig. Ik onderstreepte die gedachte driemaal en dit idee werd een levensles die tot op de dag van vandaag doorwerkt. Nieuwe dingen leren is niet alleen nuttig, het is een zelfstandige bron van plezier en geluk. Je krijgt er niet alleen nieuwe mogelijkheden door, maar het bewust leren zelf is al vreugdevol.

Twee manieren van leren

Door steeds bewust met leren bezig te zijn, begon ik in de praktijk twee vormen te onderscheiden en heb dat altijd benoemd als bewust en onbewust leren. In de psychologie worden daarvoor de woorden expliciet en impliciet leren gebruikt. Vooral door mijn eigen ervaringen en mijn jarenlange ervaring als studieadviseur ontdekte ik hoe verschillend die twee leerprocessen verlopen. Beide vormen zijn noodzakelijk en beide hebben hun eigen voor- en nadelen. Impliciet, intuïtief en daarmee vaak onbewust leren gaat vaak snel en relatief gemakkelijk. Een kind leert zijn moedertaal zonder grammaticaboeken te bestuderen. Het hoort hoe mensen spreken, probeert klanken en zinnen uit en neemt de structuur van de taal bijna ongemerkt over.

Bewust leren gaat daarentegen meestal langzamer en kost meer moeite. Je moet oefenen, fouten verdragen en soms eindeloos herhalen wat nog niet vanzelf gaat. Daar staat een belangrijk voordeel tegenover: je maakt het leerproces bewust mee en kunt daardoor ook bewust plezier beleven aan je vooruitgang. Ik heb dat sterk ervaren toen ik eerst Japans en later Deens leerde. Nadat we naar Denemarken verhuisden heb ik bijna twee jaar lang vrijwel al mijn vrije tijd in het leren van Deens gestoken. Woorden leren, luisteren, lezen, spreken en steeds opnieuw mijn fouten verbeteren. Na twee jaar werd ik voor de Deense radio geïnterviewd. Het gesprek ging goed en ik maakte weinig fouten. Ik sprak niet accentloos, maar wel vloeiend. Ik weet nog hoe gelukkig ik me op dat moment voelde, dit na twee jaar hard werken te kunnen. Een kind dat spelenderwijs een tweede taal leert, kan hetzelfde praktische resultaat bereiken met veel minder moeite. Maar mijn geluk zat juist ook in het bewust meemaken van het leerproces: eerst vrijwel niets begrijpen van een taal, vervolgens steeds meer herkennen en uiteindelijk op de Deense radio een heel gesprek kunnen voeren en in het Deens lesgeven. De bewuste leerinspanning maakte de voldoening groter. Bewust leren maakt gelukkig.

Wie bewust leert, kan beter lesgeven

Bewust leren heeft nog een ander belangrijk voordeel: wat je bewust hebt geleerd, kun je meestal gemakkelijker aan anderen leren. Mensen die iets vooral intuïtief of onbewust hebben geleerd, kunnen ergens heel goed in zijn zonder precies te weten hoe ze het doen. Daardoor begrijpen ze soms niet waarom een ander ermee worstelt. ‘Dat weet je toch gewoon?’ of: ‘Dat zie je toch meteen?’ denken en zeggen ze dan. Onbewust leren maakt je daardoor soms arrogant. Maar wat voor jou vanzelfsprekend is, hoeft voor een ander helemaal niet vanzelfsprekend te zijn. Wie zelf bewust alle tussenstappen heeft moeten zetten, herkent meestal beter waar een leerling vastloopt. Je herinnert je de verwarring, de fouten en het moment waarop je het ineens begon te begrijpen. Daardoor kun je een ingewikkelde vaardigheid opdelen in kleinere, leerbare stappen.

Dat inzicht heeft ook een grote rol gespeeld bij het ontwikkelen van de lessen en opleidingen van Zen.nl. Iemand die veel ervaring heeft met mediteren is nog niet automatisch een goede zenleraar. Daarvoor moet je niet alleen kunnen mediteren, maar ook begrijpen hoe je het hebt geleerd en welke aanwijzingen een ander nodig kan hebben.

Zenvol bewust leren

Mediteren helpt je om bewuster te leven en daardoor ook bewuster te leren. Misschien levert juist dat wijsheid op. Onbewust leren zorgt ervoor dat je iets weet of kunt en dat is waardevol. Bewust leren helpt je begrijpen hoe dat inzicht of die vaardigheid is ontstaan. Een wijze kan je vertellen hoe inzicht zich ontwikkelt.