Klik hier en ontvangons wekelijks online magazine

ZenActueel:
Iedere dag inspiratie voor een zenvol leven

Zen.nl, Zen, meditatie, leren mediteren, Boeddhisme, slavernij, compassie, geweldloosheid, Boeddha, verlichting, The Hidden lamp, koan, vrijheid, duurzaam geluk

Een tot slaaf gemaakte zenmeester?

Door Hanneke Dijkman / Zen.nl Rotterdam-Zuid / 1 juli 2026

Tijdens Keti Koti wordt de afschaffing van de slavernij in Nederland en Suriname herdacht en gevierd. Het bevrijdingsfeest is op 1 juli met een Keti Koti Festival.

Slavernij, wat heeft dat nu met zen te maken? Tot mijn verbazing vond ik in The hidden lamp, het boek over 25 eeuwen verlichte vrouwen in het Boeddhisme, een verhaal over een tot slaaf gemaakte vrouw: Khujjuttara.

Het verhaal

Khujjuttara leefde in de 6e eeuw voor Christus als een tot slaaf gemaakte in het paleis van koningin Samavati. Iedere dag gaf de koningin haar acht munten om bloemen te kopen om daarmee het paleis mooi te maken. Maar Khujjuttara gaf maar vier munten uit, ze hield de andere vier munten voor zichzelf.

Op een dag sprak de Boeddha toevallig op de plek waar ze de bloemen kocht. Boeddha’s woorden 'doorboorden' haar hart, waarop zij onmiddellijk verlicht werd. Vol vreugde over haar ontwaking besteedde ze al het gespaarde geld aan bloemen en vulde daarmee het hele paleis.

Koningin Samavati vroeg Khujjuttara waarom er die dag zoveel bloemen in het palies waren. Khujjuttara vertelde haar dat ze de Boeddha had horen spreken. Hierdoor verrast vroeg de koningin haar meer te vertellen over wat zij van de Boeddha geleerd had, waarop Khujjuttara de geleerde lessen aan de koningin en aan al haar vrouwelijke bedienden voordroeg. Allen die dit hoorden werden verlicht.

Als vrouw van de koning, mocht Samavati het paleis niet verlaten. Daarom vroeg zij aan Khujjuttara om in haar plaats de lessen van de Boeddha bij te wonen. Elke dag ging Khujjuttara naar de voordrachten van de Boeddha. Omdat ze een zeer goed geheugen had, kon ze al zijn lessen daarna voor de koningin en haar bedienden herhalen. Zo werd Khujjuttara beroemd, door haar grote kennis van de Boeddhistische leer en door haar vermogen om de Dharma over te dragen. (eigen vertaling op basis van The Hidden Lamp)

Wat leert dit verhaal me?

Khujjuttara’s woorden getuigden van zo'n grote wijsheid dat ze in de Pali Canon zijn opgenomen, onder de naam De Itivuttaka, oftewel: Zoals het gezegd is.

In een van de lessen van de gevorderdengroepen, bespraken we uitgebreid dit verhaal. Het leidde tot een boeiend gesprek, waarbij de deelnemers het verhaal vanuit verschillende perspectieven bleken te benaderen.

Zo verschilden zij van mening over de vier munten die Khujjuttara voor zichzelf hield. De een noemde het diefstal, de ander vond het niet meer dan logisch dat iemand die tot slaaf gemaakt is, op die manier toch aan geld wist te komen.

Ook was er enige verontwaardiging over de slavernij van Khujjuttara en het feit dat zelfs ook koningin Samavati het paleis niet mocht verlaten. Voor de een was het een ‘ver van mijn bed’ verhaal van lang geleden. Voor de ander lag het dichterbij en raakte het aan oude of bestaande pijnen.

Dat Khujjattara de Boeddha ontmoette en zijn leer doorgaf riep ook verschillende reacties op. De een schrok ervan dat zijn woorden haar hart ‘doorboorden’. De ander was onder de indruk dat zij naar de lezingen van de Boeddha kon gaan en zijn leer kon overdragen aan de koningin en haar bedienden en dat haar woorden zelfs in de Pali Canon terecht zijn gekomen.

Het verhaal blijft voor mij een soort koan. Wat leer ik hier nu uit? Dat vrijheid van hart en geest belangrijker is dan de beperkingen die je vanuit de maatschappij opgelegd krijgt? Dat iedereen kan bijdragen aan het verspreiden van de boeddhistische leer? Dat je met lef een heel paleis vol kunt zetten met bloemen? Dat ik me als leraar niet alleen kan richten op mensen die in mijn ogen niet ‘vrij’ zijn, maar ook op koningen en koninginnen?

Wat ik er in ieder geval van leerde was dat bloemen helpen om de leer van de Boeddha te verspreiden! Daarom nodigde ik deelnemers uit om bloemen mee te nemen naar de zendo. Aan de hand van het verhaal én de bloemen maakten we tekeningen en bevrijdden daarmee de creatieveling in onszelf.

Vandaag is het Keti Koti. In 2023 bood koning Willem-Alexander excuses aan voor het slavernijverleden en vroeg om vergiffenis omdat zijn voorouders destijds niet hebben ingegrepen in het systeem. Of mijn voorouders betrokken zijn geweest bij slavernij weet ik niet. Khujjattara bracht het idee van slavernij wat dichterbij. Ze helpt mij eraan te herinneren dat ieder mens vrijheid en beperkingen kent en dat ik me, net als zij deed, voor de vrijheid van alle levende wezens kan inzetten door het vertellen van de dharma.

Bron: The Hidden Lamp, Stories from Twenty-Five Centuries of Awakened Women

Chapter 88. Khujjattara Teaches the Dharma, Jean La Valley, p 309