Klik hier en ontvangons wekelijks online magazine
ZenActueel:
Iedere dag inspiratie voor een zenvol leven
De boom gaat dood
Door
Rients Ritskes /
Zen.nl Nederland /
Zen.nl Nijmegen / 17 september 2026
Boeddha bereikte de verlichting zittend onder een boom en ook bij de oude Germanen hier in Europa waren bomen heilig. Een oude dikke boom die er al stond voordat jij werd geboren, wekt respect op. Je wilt dat deze blijft bestaan ook wanneer jij er niet meer bent. Maar helaas, de Dikke Boom in het Gelderse Laren lijkt nu definitief te sterven. Hij had nog één groene tak en die heeft volgens deskundigen nu ook het loodje gelegd. In Trouw van 4 september 2026 vraagt Chiel de Groot twee theologen waarom dat zoveel verdriet oproept. Hun antwoorden gaan over vergankelijkheid, verbondenheid en de pijnlijke neiging van mensen om te beschadigen waarvan ze houden.
In het artikel in Trouw komt Bonifatius ter sprake, die de heilige Donareik omhakte. Bomen moesten het in de middeleeuwen ontgelden. Zo wilden de christelijke missionarissen het oude volksgeloof in de heiligheid van bomen breken. Deze bomenbestrijding begon in de 4e eeuw al met de ons bekende St. Maarten. Hij is berucht om de heilige pijnboom die hij kapte. Zoiets gebeurde vaak onder groot protest van de plaatselijke bevolking. Deze gewoonte om heilige bomen en zelfs vaak hele bossen te kappen bleef tot in de 15e eeuw. Pas toen de meesten officieel bekeerd waren tot het christendom, kwam er een einde aan deze praktijk.
Tegenover het omhakken van bomen door de missionarissen staat onder andere de boeddhistische traditie, waarin bomen juist worden vereerd, beschermd en staan voor verbondenheid met de natuur. Bomen zijn symbolen van wijsheid, beschutting en spiritueel ontwaken. Volgens de overlevering spelen ze een hoofdrol op drie beslissende momenten in het leven van de Boeddha. Hij werd geboren in de tuinen van Lumbini, terwijl zijn moeder zich aan een boomtak vasthield. Zijn verlichting bereikte hij onder een heilige vijgenboom in Bodhgaya, die sindsdien bekendstaat als de bodhiboom: de boom van ontwaking. En toen hij op tachtigjarige leeftijd stierf, lag hij tussen twee bloeiende salbomen. Bomen omringen zo zijn hele levensverhaal, van geboorte tot ontwaken en sterven.
De bodhiboom is nog altijd een belangrijk levend symbool binnen het boeddhisme. Bij veel tempels en kloosters, onder meer in Sri Lanka en Thailand, worden deze bomen met zorg omringd. Sommige worden vereerd als afstammelingen van de oorspronkelijke boom waaronder de Boeddha ontwaakte. Pelgrims mediteren onder hun takken, brengen bloemen en gieten water bij de wortels als teken van respect. Zo krijgt spirituele verbondenheid met de natuur een heel tastbare vorm.
De Japanse zenmeester Dōgen ging nog een stap verder. Volgens hem verkondigen bomen, maar ook gras de boeddhistische leer. Dat klinkt misschien poëtisch of geheimzinnig, maar wie ervaart niet ontzag bij het zien van een mooie boom, of juist bij een klein boompje, dat hoe jong ook, vaak al veel vruchten kan dragen. De boom bestaat dankzij zonlicht, regen, bodem en ontelbare andere organismen. Waar houdt die boom precies op en begint zijn omgeving? Zonder die omgeving is er geen boom. Voor ons geldt hetzelfde. Toch ervaren we onszelf vaak als autonome wezens, met belangrijke ideeën over vooruitgang en daar moeten dan vaak bomen voor wijken. Maar wie goed voelt, leert van de boom dat niets autonoom is en alles met alles samenhangt.
In Trouw wijst Mpho Tutu van Furth op de gevolgen van dat afgescheiden denken. We verzorgen onze eigen tuin, vaak zonder oog voor de natuur. We plaatsen een mooi hek, maar door al die mooie hekken zijn er steeds minder egels. Het mooie beestje zie je steeds minder en is inmiddels als bijna bedreigd geclassificeerd. En ook de Dikke Boom legt nu het loodje, mede doordat alle bezoekers van de beroemde Dikke Boom de grond om de boom onbedoeld steeds meer aanstampen zodat er steeds minder lucht in de aarde is voor zuurstof. Zo wordt onze bewondering vaak schadelijk voor wat we bewonderen. In Sri Lanka leggen ze een snelweg aan dwars door het leefgebied van olifanten en luipaarden, ook omdat toeristen ze zo gemakkelijker kunnen zien. Het gevolg is dat de olifanten en luipaardenpopulatie verder onder druk komt te staan. Mensen pakken massaal het vliegtuig, om het koraalrif te zien ‘nu het er nog is’, met het verder opwarmen van de aarde als gevolg. We willen graag het koraal met eigen ogen zien, de stam van de boom aanraken, een foto maken. Maar hebben we ook aandacht voor wat de boom, de olifant en het koraalrif nodig hebben? Soms vraagt zorg juist dat we thuisblijven, afstand houden en niets doen. Dat we ons verlangen om alles te zien en steeds iets te beleven even laten rusten en rustig thuis onder een boom gaan zitten.
Een beroemde koan vertelt hoe een monnik aan zenmeester Jōshū vraagt naar de betekenis van Bodhidharma’s komst uit het westen. Eigenlijk vraagt hij naar de essentie van zen oftewel de zin van het leven. Jōshū antwoordt: ‘De eik in de tuin.’ Zo’n antwoord laat zich niet in één verklaring vangen. Maar het kan ons wel aansporen om werkelijk naar de boom te kijken. Terwijl wij zoeken naar verheven inzichten, staat de boom symbool voor ons leven en toont de natuurlijke verbondenheid met alles om zich heen, de aarde, de lucht, de vogels, insecten, zon en regen. Misschien is dat de les die de Dikke Boom ons meegeeft: zorgen voor wat ons draagt, voor het te laat is. Loop vandaag eens naar een boom waar je gewoonlijk aan voorbijgaat. Blijf even staan. Kijk naar zijn kruin, zijn stam en de grond waarin hij wortelt. Wat heeft deze boom nodig? En hoeveel ruimte krijgt dat in jouw aandacht?
Ik hoop dat we samen met mede-initiatiefnemer Tommy Wieringa ook dit najaar weer honderden bomen gaan planten. Geïnteresseerd? Kijk op
www.meerbomenplanten.nl
Illustratie AI gegenereerd
Zenvol leiderschap, de kunst om bij jezelf te blijven
Politiek, niet over links, niet over rechts
Na dertig sesshins
Je wordt vrijer, helderder en minder defensief
Zen en bewustzijn (deel 2)