ZenActueel:
Iedere dag inspiratie voor een zenvol leven
De kunst van goed zwijgen
Door Rients Ranzen Ritskes /
Zen.nl Nederland / 2 januari 2026
Een jonge interim-manager vroeg me onlangs hoe hij een serie lastige interviews zenvol kon aanpakken. Er was onbegrip en wantrouwen in de organisatie en hij moest met verbetersuggesties komen. Mijn advies was eenvoudig: stel één goede startvraag, luister, maak aantekeningen en zeg steeds alleen maar hmm, hmm om het gesprek gaande te houden.
Een week later kwam hij terug, stomverbaasd. Hij had nog nooit zoveel openheid en eerlijkheid meegemaakt. Iedereen had hem van alles en nog wat toevertrouwd. Zijn woorden: ik wist niet wat me overkwam, het lijkt wel een wonder.
Zwijgen is best complex en voelt niet altijd even gemakkelijk. Mmm … mmm … zeggen helpt om de andere op zijn of haar gemak te stellen. Hat gaat hier niet over een passief zwijgen. Het gaat over actief, aandachtig zwijgen. Zwijgen met de intentie om ruimte te geven aan de ander, waardoor inzicht zich kan ontwikkelen.
Er zijn dus verschillende vormen van zwijgen. In de rechtszaal kun je zwijgen om jezelf te beschermen. Dat is verhullend zwijgen en dit zie je ook buiten de rechtszaal heel veel. Mensen zwijgen omdat ze iets verbergen en bang zijn zich te verspreken. In de zendo gebruiken we zwijgen voor iets heel anders, namelijk om mentale ruimte te scheppen. Dat is creatief zwijgen. De intentie van het zwijgen bepaalt het effect ervan.
Tijdens doksan, het individueel onderhoud met je zenleraar, gebruiken we het zwijgen enerzijds om mensen een podium te geven, anderzijds ook om mensen een spiegel voor te houden. Door helemaal niet te reageren, horen mensen zichzelf ineens praten. Dat is confronterend zwijgen.
Een vorm van aandachtig zwijgen vond ik bij de katholieke psychiater Anna Terruwe (1911-2004). Zij werd bekend door haar bevestigingsleer: mensen gedijen vooral als ze bevestigd worden in hun bestaan. Terruwe was in Nederland baanbrekend, maar kreeg ook veel weerstand van zowel collega-psychiaters als priesters. Voor veel priesters was ze een geestelijke steun en therapeut, maar andere priesters werden daar zenuwachtig van. Ze hoorde veel over het misbruik, dat in haar tijd steeds meer naar buiten kwam. Ze werd verdacht gemaakt door verontruste zielen, maar bleef trouw aan haar missie. Ze werd zelfs in de ban gedaan door Rome, maar kreeg na jaren vechten volledig eerherstel van de paus, die ze persoonlijke ontmoette. Haar missie was mensen erkenning geven en laten voelen dat ze er mogen zijn. Ook een zondig mens heeft recht op een open oor. Voor Nederland was ze revolutionair in een tijd waarin artsen en geestelijken vooral werden geacht alles beter te weten. Echt luisteren vanuit liefde voor de mens en zonder oordeel was zeldzaam. Een professional moest het weten.
In feite was Terruwe’s aanpak niet zo revolutionair als ze deed voorkomen, maar meer een Christelijke variant van de opvattingen van haar tijdgenoot, de Amerikaanse psycholoog Carl Rogers. Rogers, grondlegger van de cliëntgerichte therapie, benadrukte dat echte verandering ontstaat wanneer iemand zich echt gehoord weet. Zijn drie principes - echtheid, empathie en onvoorwaardelijke acceptatie – tezamen met het hmmm, hmmm zeggen zijn eigenlijk vormen van actief zwijgen. Rogers liet lange stiltes vallen, niet omdat hij niets wist, maar omdat hij vertrouwen had in de innerlijke wijsheid van de ander. Zijn stilte was een uitnodiging. Door zijn open houding durfden mensen zichzelf te laten horen, net zoals mijn interim-manager dat bij zijn medewerkers merkte. Rogers’ benadering laat zien dat diep luisteren niet alleen een therapeutische techniek is, maar een manier van aanwezig zijn. Precies dat maakt zijn aanpak zo verwant aan zen: je zegt weinig, maar je aanwezigheid zegt alles.
Wie meer over Terruwe wil begrijpen, kan veel inspiratie vinden in de recente biografie
Leven voor een leer van Marit Monteiro. Het boek leest als een spannende roman, maar is waargebeurd. Monteiro werkte er meer dan tien jaar aan en dat voel je in elke zin. De zorg en aandacht waarmee het is geschreven maken dat je bijna naast Terruwe staat in haar momenten van strijd, twijfel en doorbraak. Het laat haar zien als een uitzonderlijk mens dat de kunst van luisteren en bevestigen tot in het diepst van haar wezen belichaamde. Dat gold overigens vooral voor het professionele deel van haar leven, want privé lijkt ze niet altijd zo’n open houding te hebben gehad. Het is een biografie die je raakt en inspireert en een helder tijdsbeeld schets van de tweede helft van de vorige eeuw.
Goed zwijgen is geen afwezigheid van woorden, maar een vorm van diep aanwezig zijn. Door even niets te zeggen, geef je de ander de ruimte om zichzelf te horen en zich gezien te voelen. Dat is niet alleen vriendelijk, het is ook effectief. Wie minder invult en meer luistert, merkt dat gesprekken die vastliepen ineens beginnen te stromen. Met elke hmm, hmm groeit het vertrouwen dat de ander mag zijn wie hij is. Zo ontstaat soms iets wat op een wonder lijkt, al is het in werkelijkheid de natuurlijke kracht van echte aandacht. Stilte blijkt dan niet leeg, maar vol mogelijkheden. In stilte kan inzicht groeien, kan waarheid zich tonen en kan vertrouwen ontstaan. Wie de kunst van goed zwijgen oefent, ontdekt dat je met minder doen en zeggen juist méér bereikt, omdat ruimte geven misschien wel de meest wezenlijke vorm van zorg is.
Komende weeksesshins zijn:
Van 24 t/m 30 januari 2026 door Remko de Beer (nog twee kamers vrij)
Van 19 t/m 25 april 2026 door Yvonne Visser (wachtlijst)
Van 25 april t/m 1 mei 2026 door Floor Rikken (nog twee kamers vrij)
Van 28 juni t/m 4 juli 2026 door Rients Ritskes
Van 11 t/m 17 oktober 2026 door Arthur Nieuwendijk
Misschien wel het mooiste jaar ooit
Behoefte of begeerte?
Zen en Paul Klee
Zen.nl Utrecht verhuist
Kun je spelen zonder ego?
In Memoriam: Jeroen Witkam (1931-2025)