Klik hier en ontvangons wekelijks online magazine

ZenActueel:
Iedere dag inspiratie voor een zenvol leven

Zen.nl, Zen, meditatie, leren mediteren, Rients Ranzen Ritskes, zenmeester, disbalans, hersenhelft, corpus callosum, Iain McGilchrist, De meester en zijn afgezant, analyseren, controleren, meten, werkelijkheid, aandacht, grijpen, concentratie, geest, rust, bewustzijn, ervaren

Disbalans in hersenhelften en zen

Door Rients Ritskes / Zen.nl Nederland / Zen.nl Nijmegen / 8 oktober 2026

Uit neurologisch onderzoek weten we dat door het dagelijks beoefenen van meditatie al na enkele weken veranderingen in de hersenen kunnen optreden. Bij mensen die al een tijdje mediteren blijkt bovendien het corpus callosum - de grote zenuwbaan die de linker- en rechterhersenhelft met elkaar verbindt - op bepaalde plaatsen dikker te zijn. Ook zijn er aanwijzingen dat meditatie de samenwerking tussen verschillende delen van de hersenen bevordert. Wat betekent dat voor de manier waarop we de werkelijkheid ervaren?

De Britse psychiater en denker Iain McGilchrist heeft een groot deel van zijn werk aan deze vraag gewijd. Van zijn beroemde boek De meester en zijn afgezant werden in meerdere talen wereldwijd meer dan 200.000 exemplaren verkocht. Hij beschrijft erin hoe onze twee hersenhelften elk op een andere manier aandacht geven aan de wereld. Het verschil zit volgens hem niet, zoals vaak wordt gedacht, tussen een rationele linkerhelft en een creatieve rechterhelft. Beide hersenhelften zijn betrokken bij vrijwel alles wat we doen. Het verschil zit vooral in de manier waarop ze kijken.

De linkerhersenhelft richt de aandacht nauwkeurig op iets afzonderlijks. Zij deelt de werkelijkheid in, geeft dingen een naam en probeert ze te begrijpen, te ordenen en te beheersen. Dat is buitengewoon nuttig wanneer je een probleem wilt oplossen, een planning maakt of een kapotte kraan repareert.

De rechterhersenhelft heeft een bredere en meer open aandacht. Zij ziet niet alleen het afzonderlijke ding, maar ook de omgeving, de onderlinge relaties en het geheel. Zij is gevoeliger voor gezichtsuitdrukkingen, humor, muziek, metaforen, nieuwe situaties en alles wat niet onmiddellijk in een bestaande categorie past.

Je zou kunnen zeggen: de linkerhersenhelft ziet de boom, de rechterhersenhelft ziet het bos – maar ook dat de boom leeft, in een landschap staat en iets met ons doet.

De meester en zijn afgezant

McGilchrist gebruikt de oude parabel van een wijze meester en zijn slimme dienaar. De meester overziet het geheel en stuurt zijn dienaar eropuit om een bepaalde taak uit te voeren. De dienaar is efficiënt en succesvol, maar gaat na verloop van tijd denken dat hij zelf de meester is. Hij verliest het grotere doel uit het oog en begint alles vanuit zijn beperkte opdracht te beoordelen.

Zo gaat het volgens McGilchrist ook in onze moderne cultuur. We meten, analyseren, registreren en controleren steeds meer. Wat niet meetbaar is, dreigt minder werkelijk te lijken. Een leerling wordt een score, een patiënt een dossier, een medewerker een hoeveelheid productie en een oude boom een kostenpost.

Met meten of analyseren is niets mis. Het probleem ontstaat wanneer de analyse niet terugkeert naar het geheel. De linkerhersenhelft kan ons helpen de wereld te begrijpen, maar zij kan nooit de volledige levende werkelijkheid bevatten. De landkaart is nuttig, maar het landschap blijft altijd echter. Juist hier raakt het werk van McGilchrist aan zen.

Aandacht zonder onmiddellijk te grijpen

Tijdens het mediteren oefenen we beide vormen van aandacht. We richten ons nauwkeurig op onze houding, ademhaling en telmethode. Dat vraagt concentratie. Tegelijk blijven we open voor geluiden, lichamelijke gewaarwordingen, gedachten en gevoelens, zonder ons daaraan vast te grijpen.

Dat laatste is essentieel. Gewoonlijk herkennen we iets en geven we er onmiddellijk een naam aan: prettig, vervelend, goed, fout, nuttig of zinloos. Nog voordat we werkelijk hebben waargenomen, hebben we al geoordeeld. We zien dan niet meer wat er is, maar vooral wat we erover denken.

In zazen oefenen we om één stap eerder aanwezig te zijn. We horen eerst de vogel voordat we denken: dat is een merel. We voelen eerst de spanning voordat we bedenken wie daarvan de schuld heeft. We ontmoeten de werkelijkheid voordat we haar opdelen en verklaren.

Dat lijkt sterk op de brede, open aandacht die McGilchrist met de rechterhersenhelft verbindt. Zen schakelt het analytische denken daarbij niet uit. We leren het zijn juiste plaats terug te geven. Eerst is er de levende ervaring, daarna kunnen we haar onderzoeken en ten slotte laten we onze inzichten weer opgaan in het grotere geheel.

Meer werkelijkheid

McGilchrist waarschuwt dat een eenzijdig analytische cultuur uiteindelijk een steeds smallere wereld schept. We beschikken dan over meer gegevens, maar begrijpen minder van wat werkelijk van waarde is. We hebben honderden digitale contacten, maar voelen ons alleen. We weten precies hoeveel stappen we hebben gezet, maar niet waarheen we onderweg zijn.

McGilchrist legt zelf ook expliciet de verbinding met meditatie. Tijdens het mediteren komt volgens hem de voortdurend pratende, analyserende en oordelende geest tot rust. Daardoor ontstaat meer ruimte voor de brede, ontvankelijke aandacht waarmee we aanwezig zijn bij wat er werkelijk gebeurt. Mediteren betekent bij McGilchrist dus dat ons denken opnieuw wordt opgenomen in een verruimd bewustzijn. McGilchrist ziet vooral in boeddhistische meditatie een praktische weg naar deze ruimere aandacht. Ook in de christelijke traditie herkent hij teksten, beelden en rituelen die minder gericht zijn op verklaren en beheersen en meer op liefde, verwondering en het ervaren van het spirituele.

Zenmeditatie helpt dus de eenzijdigheid te corrigeren. Niet doordat we onze linkerhersenhelft uitschakelen of alleen onze rechterhersenhelft gaan gebruiken, maar doordat we de samenwerking herstellen. We leren weer schakelen tussen concentreren en openstaan, tussen analyseren en ervaren, tussen het deel en het geheel.

Misschien is dat wel een van de belangrijkste opbrengsten van dagelijkse meditatie. De verbinding tussen je linker- en rechterhersenhelft groeit en je manier van zien verandert. Je gaat meer zien, horen en voelen, kortom je ervaart meer diepgang. De wereld bestaat niet langer alleen uit dingen die benoemd, beoordeeld en gebruikt moeten worden. Zij wordt weer een samenhangend, levend geheel, verrassend en betekenisvol.

Zenmeditatie maakt de werkelijkheid niet mooier dan zij is, maar helpt ons haar vollediger te zien en te ervaren.