ZenActueel:
Iedere dag inspiratie voor een zenvol leven
Einstein en de tien gezichten van het ego
Door
Rients Ranzen Ritskes /
Zen.nl Nederland / 7 april 2026
Het is bekend dat Einstein het boeddhisme goed kende. Hij noemde het zelfs een kosmische religie en schreef:
als er één religie is die aansluit bij de moderne wetenschap, dan is dat het boeddhisme.
Einsteins mensbeeld is dan ook echt boeddhistisch te noemen. Hij beschrijft dat kort en helder in een brief aan ene Robert S. Marcus:
Een mens is een deel van het geheel dat wij het universum noemen, een deel dat begrensd is in tijd en ruimte. Hij ervaart zichzelf, zijn gedachten en gevoelens als iets dat van de rest gescheiden is - een soort optische illusie van het bewustzijn. Deze illusie is voor ons een soort gevangenis die ons beperkt tot onze persoonlijke verlangens en tot de genegenheid voor een paar mensen in onze directe omgeving. Onze taak zou moeten zijn ons uit deze gevangenis te bevrijden door de kring van ons mededogen te verruimen, zodat die alle levende wezens en de hele natuur in haar schoonheid omvat.
Dit is een manier van uitdrukken die ook aan Boeddha zou kunnen worden toegeschreven, maar is dus opmerkelijke genoeg van iemand die vooral bekend werd door zijn theorieën over ruimte en tijd. Duidelijk, Einstein hield zich niet alleen bezig met het universum, maar ook met de vraag hoe een mens innerlijk vrij kan worden. Zijn gedachten bevatten opvallend veel overeenkomsten met de zenfilosofie. Immers ook in de zenpraktijk staat dezelfde vraag centraal: hoe ons ‘zelf’ te bevrijden. Wie begint met mediteren ontdekt al snel dat een groot deel van ons denken over IK gaat. Mijn plannen, mijn zorgen, mijn reputatie, mijn toekomst. Het denken lijkt voortdurend om dat denkbeeldig middelpunt te cirkelen.
Dat middelpunt noemen we het ego.
In mijn boek
Leer denken wat je wilt denken beschrijf ik het ego als het zelfsturend zelfbeeld: het beeld dat het lichaam van zichzelf heeft en dat ons gedrag richting geeft. Zonder dat zelfbeeld zouden we geen doelen stellen, geen verantwoordelijkheid nemen en zelfs ’s morgens moeilijk uit bed komen. Tegelijk kan datzelfde idee van ons zelf, ons ego, ons ook behoorlijk in de weg zitten wanneer het te groot of te klein is en vooral wanneer we er te veel in geloven. Om dat beter te begrijpen kunnen we het ego vanuit verschillende invalshoeken bekijken. Hieronder volgen tien korte definities die samen een helder beeld geven van wat het ego eigenlijk is.
Tien definities van ego:
1. Het ego is een idee, een bubbel, een gedachte, een illusie. Het is het beeld dat wij van onszelf hebben. Een verhaal dat voortdurend wordt herschreven op basis van nieuwe inzichten en ervaringen.
2. Het ego is het zelfbeeld waarmee het denkende lichaam zichzelf stuurt.
3. Het ego is het mentale middelpunt van waaruit wij de wereld interpreteren.
4. Het ego is het beeld dat wij van onszelf maken op basis van hoe wij denken dat anderen ons zien.
5. Het ego is een noodzakelijk denkpatroon om voor- of achteruit te kijken.
6. Het ego is problematisch zodra we denken precies te weten wie we werkelijk zijn en wat we wel en niet kunnen.
7. Het ego is de neiging om jezelf voortdurend te verdedigen, te verbeteren en te bevestigen.
8. Het ego is het centrum van onze verlangens.
9. Het ego is een functionele illusie.
Niet te groot, niet te klein
In de zenpraktijk is het doel dus niet om het ego te vernietigen, zoals wel eens wordt gedacht en geschreven. Het doden van je ego is een verwarrend beeld, tenzij het staat voor: het loslaten van de te vaste ideeën die je over jezelf hebt. Het ego hoort bij het menselijk functioneren. Daarom is het belangrijk het ego beter te begrijpen, het te doorzien.
In
Leer denken wat je wilt denken beschrijf ik hoe ons denken sterk wordt beïnvloed door wat ik bubbels noem: onverwerkte ervaringen en emoties uit het verleden. Deze bubbels kleuren ons zelfbeeld en daarmee ook ons ego. Wanneer iemand bijvoorbeeld vroeger vaak kritiek heeft gekregen, kan dat leiden tot een te klein en onzeker ego. Wie juist voortdurend is bevestigd, kan een te groot ego ontwikkelen. Idealiter is het ego niet te groot en niet te klein, maar transparant. Het is aanwezig, maar het staat niet in de weg.
Denken wat je wilt denken
Zenmeditatie leert ons om het ego steeds beter te doorzien. Tijdens het mediteren wordt zichtbaar hoe gedachten en emoties rond onszelf komen en gaan en ook hoe tegenstrijdig die vaak zijn. Door regelmatig te mediteren, leren we geleidelijk aan om ons minder te laten sturen door de oude emoties. Zo leren we te denken wat we willen denken in plaats van automatisch meegesleept te worden door vastgeroeste patronen. Dat geeft ruimte. Niet omdat het ego verdwijnt, maar omdat we het beter doorzien.
Minder bezig met jezelf
Wanneer het beeld van het ego transparanter wordt, verandert onze verhouding tot de wereld. We staan meer open, luisteren beter en reageren minder defensief. We zijn minder bezig met hoe we overkomen. De aandacht verschuift van
Wat betekent dit voor mij? naar
Wat gebeurt hier eigenlijk? Misschien bedoelde Einstein precies dat toen hij schreef dat de waarde van een mens groeit naarmate hij zich van het zelf bevrijdt. Niet omdat het ego er niet mag zijn, maar omdat we een zijn met het geheel en onszelf daarom nooit helemaal kunnen kennen. We weten ten diepste nooit precies wie we zijn en wat we kunnen, maar het doorzien van onze gedachten over onszelf helpt om beter in relatie te staan met het geheel waar we onderdeel van zijn.
Ben je moe of denk je dat je moe bent
Jij bent je relaties
De leer van Boeddha, het leven is kut
Het wonder in zen
Vlag, zen en wetenschap