ZenActueel:
Iedere dag inspiratie voor een zenvol leven
Freud, het surrealisme en zen (4)
De diepere realiteit
Het surrealisme ontstond in de jaren 1920 als artistieke reactie op het rationalisme en de heersende burgerlijkheid. Na de Eerste Wereldoorlog was het vooruitgangsgeloof ernstig beschadigd. De rede had de mens niet gered. Integendeel. De surrealisten wilden een diepere realiteit vinden en kwamen door Freud geïnspireerd uit bij de droom en het onderbewuste. Het was een poging het denken te bevrijden van een te rationele en morele censuur.
Freud als inspiratiebron
Het surrealisme is dus ondenkbaar zonder Sigmund Freud. Zijn ontdekking van het onderbewuste, zijn droomduiding en analyse van verdringing gaven kunstenaars een intellectuele legitimatie om het irrationele serieus te nemen. De droom was niet langer een bijzaak, maar een poort tot kennis en inzicht. In dromen ontdekten zij wat Freud in zijn kliniek had blootgelegd: onbewuste angsten en verlangens als de basale drijfveren van ons leven. In zijn vroege werk benadrukte Freud de seksuele drift als primaire psychische energie. We kennen die fase uit het oppervlakkige populaire oordeel over Freud, namelijk dat alles bij hem om seks zou draaien. Pas later in zijn leven formuleerde hij daarnaast de hypothese van de doodsdrift. De angst voor de dood die zich in de dromen manifesteerde als ontbinding, agressie en zelfdestructie. Maar, waren deze verlangens en angsten die Freud ontdekte niet de projecties van zijn eigen onderbewuste? Toen hij jong was zag hij de eros centraal staan, op leeftijd de doodsdrift. Hoe dan ook, eros en dood als de twee fundamenten van ons innerlijk leven.
Surrealisme en zen
Ergens delen surrealisme en zen eenzelfde ambitie. Beide zoeken een verdieping van ons begrip voor ons gedrag en bestaan, een diepere laag van ons bewustzijn. Surrealisme probeert achter het rationele denken te komen via bestudering van onze nachtelijke dromen. De zentraditie daarentegen leert het droomgehalte van het dagelijks leven te doorzien. De surrealisten ontdekken in zichzelf een donkere, duistere en vervormde wereld, vol angsten en demonen. De zennisten leren door het bestuderen van de eigen gedachten, dat de angsten en verlangens, demonen en verleidingen, zowel in onze dromen als in de werkelijkheid, niet meer zijn dan mentale constructies. Deze constructies verliezen hun soms ziekmakende effect op ons, zodra we ze doorzien. Waar het surrealisme het onbewuste onderzoekt en zichtbaar maakt, wijst zen op de gewoonte van ons denken om onverwerkte emoties cyclisch te herbeleven. Het surrealisme zoekt heil in de terugkerende droombeelden en symboliek. Zen wil door alle beelden heen, de werkelijkheid ontdekken. Niet om haar vast te pinnen, maar juist om vrede te hebben met haar veranderlijkheid, zonder een teveel aan angst en verlangen, zonder teveel in herhaling te vervallen.Mijn weerstand
Daar zit denk ik precies mijn weerstand. Hoewel ik de creativiteit en durf van Salvador Dalí (1904-1989) bewonder, liep ik in musea vaak langs zijn werk, zonder er lang bij stil te staan. Zijn smeltende klokken en vervormde lichamen imponeren, maar ze trekken je ook in zijn wereld van angst en grootheidswaanzin. De surrealisten waren begrijpelijk en terecht teleurgesteld in de rationaliteit. Hun tijd had laten zien dat de rede de mens niet bevrijdt. Het was waardevol dat zij, geïnspireerd door Freud, hun dromen onderzochten en de onderliggende angsten en verlangens zichtbaar maakten. Ze hebben het Westen duidelijk gemaakt dat er in ons bewustzijn meer was dan alleen ons dominante rationele denken. Naast deze onmiskenbare verdienste, zie ik bij Dalí dezelfde beperking als bij Freud. Lijden was in hun leven en werk fundamenteler dan vervulling. Projecteerden zij niet vooral hun eigen basale, primitieve en onverwerkte emoties op hun visie en werk? Zowel bij Freud als Dalí stond bewust en onbewust hun eigen innerlijke strijd centraal. Hun werk is intens persoonlijk, soms zelfs monumentaal egocentrisch. Enerzijds begrijpelijk, zeker gezien Freuds noodzakelijke vlucht voor het nazisme en Dalí, die worstelde met katholieke schuldgevoelens. Deze strijd maakt hun werk zwaar en dramatisch. Freud begreep zijn duisternis en Dalí schilderde zijn duistere verlangens, vaak zwaar of verontrustend. Zen probeert de duisternis niet te ontkennen, maar haar te doorzien als illusies van de geest. Daarom zien wij op oude tekeningen van zenmeesters skeletten vrijen, mediteren, dansen en glimlachen. De dood niet ontkennen, maar ook niet dramatiseren.Koan of droom
Misschien verklaart mijn lichte aversie tegen de droombeelden van Dalí een sterke affiniteit met koans. De overeenkomsten van koans met droombeelden zijn opvallend; veel koans zouden droombeelden kunnen zijn. Wat is het geluid van één klappende hand? En: Is deze bloem leven of dood? Of: In welk huis is niemand overleden? Het zijn vragen waarmee je in een droom zou kunnen worstelen. In een koan zijn deze beelden en vragen echter dienstbaar aan het bewuste doel om onze projecties en illusies te leren doorzien. Koans zijn stapstenen op de weg van verlichting. Ze zijn niet bedoeld om een symbolische wereld te bouwen of een andere werkelijkheid te creëren waarin we opnieuw kunnen verdwalen. Een koan wil juist elk vast perspectief doorbreken, zodat we de bril van onze eigen angsten, verlangen en projecties af kunnen zetten. Niet vluchten in een droomwereld, maar wakker worden en zien. Niet blijven steken in illusies, maar de wereld echt zien in haar veranderlijkheid.Tot slot Margritte
Magritte zijn werk is heel anders dan dat van Dalí en staat opvallend dichter bij het gedachtegoed van de zentraditie. In zijn schilderijen zijn de beelden minder vervormd of verwrongen, maar kloppen de verhouding vaak niet. Dit is geen pijp onder een schilderij van een pijp, of een appel die een woonkamer vult. Magritte lijkt te willen zeggen: kijk nog eens goed, er klopt iets niet. Is wat je ziet wel zo vanzelfsprekend als je denkt? Hij wijst op de tekortkomingen van onze beelden en onze taal en stelt vanzelfsprekende aannames ter discussie. En dat is precies wat veel zenverhalen en koans ook doen.
Kunstenaressen
Op de tentoonstelling in Arnhem was ook veel plaats voor vrouwelijke vertegenwoordigers van het surrealisme, onder wie Mary Wykeham (1909–1996). Waar sommige surrealisten zich door Freud lieten inspireren, is bij Wykeham duidelijk de invloed van Jung zichtbaar, met zijn aandacht voor innerlijke transformatie en oosterse wijsheid. In de loop van haar leven wordt haar werk minder droomachtig en minder geladen met psychologische symboliek. De beelden worden soberder, transparanter en meer meditatief. Bij haar zie je de droombeelden minder belangrijk worden en de zuivere beweging van het eenheidsbewustzijn verschijnen. Wykeham keerde de kunstwereld de rug toe, koos voor het religieuze leven en werd non. Haar creativiteit verdwijnt daarmee niet geheel, maar verschuift van expressie naar contemplatie. De wervelende surrealistische energie maakt plaats voor een diepe verstilling en pure energie, energie voorbij alle beelden en drager van bewustzijn.
ZenActueel Blog
Aanbevolen links:
Zen Incompany
Zen.nl winkel
ZenActueel nieuwe artikelen
Freud, Jung en de bubbels (3)
Hoe is het om mens te zijn
.jpg)
Freuds blinde vlek (2)
Freud en Boeddhisme (1)
Steeds opnieuw beginnen
Help! Wekdienst op sesshin