ZenActueel:
Iedere dag inspiratie voor een zenvol leven
Het dikke NU en universele wijsheid
Zen zonder het woord zen
Haraway werd wereldwijd invloedrijk met haar werk over wetenschap, technologie, ecologie en feministische theorie. Ze verzet zich tegen het idee van de mens als autonoom, losstaand individu. Voor haar bestaan we altijd in netwerken. Met andere mensen, met dieren, met techniek, met ecosystemen. Wie zen beoefent, hoort hier iets vertrouwds in. Geen vast zelf. Geen afgescheiden wereld. Zen spreekt over onderling ontstaan. Haraway gebruikt andere woorden, maar wijst naar precies hetzelfde.Erkenning vanuit Europa
Dat haar denken binnen en buiten academische kringen als wezenlijk wordt gezien, bleek in 2025, toen Haraway de Erasmusprijs ontving. Deze prestigieuze prijs wordt jaarlijks toegekend aan personen die een uitzonderlijke bijdrage hebben geleverd aan cultuur, wetenschap en samenleving. Op 25 november 2025 werd de prijs haar uitgereikt door koning Willem-Alexander in het Koninklijk Paleis in Amsterdam. Het thema van de Erasmusprijs dat jaar was de wetenschap van wat ons bindt. Nauwelijks denkbaar dat dit beter verwoord had kunnen worden dan in Haraways werk, waarin verbondenheid, wederzijdse afhankelijkheid en gedeelde verantwoordelijkheid centraal staan.Het dikke NU
Voor Haraway is het NU geen flits die meteen weer verdwijnt. Het is een samenkomst van verleden en toekomst, van voorouders en komende generaties, van menselijk en niet-menselijk leven. Alles werkt mee in dit ene moment. Het NU is niet leeg. Het is dichtbevolkt en meer dimensioneel. Wie het zo ziet, kan er niet uit ontsnappen. Niet door te dromen over later. Niet door te wachten op betere tijden. Niet door oplossingen af te dwingen die het ongemak moeten wegnemen.Deborah Bird Rose en oude wijsheid
Het begrip Thick Present heeft Haraway niet zelf bedacht. Ze ontleent het aan Deborah Bird Rose, die jarenlang samenwerkte met de oorspronkelijke bewoners van Australië. In hun tradities is tijd geen rechte lijn. Het heden draagt het verleden in zich en reikt tegelijk vooruit. Wat je nu doet, doet ertoe voor wie vóór je leefden en voor wie na je komen. Niet symbolisch, maar werkelijk. Je leeft samen in één tijdweefsel. Dit is oeroude wijsheid die in de non-duale moderne wetenschap steeds luider weerklank vindt.Wijsheid is universeel
Wie dit alles leest, komt erachter dat veel zen-inzichten, hoe boeddhistisch ze ook zijn, universeel blijken te zijn. Het zijn wezenlijke inzichten die mondjesmaat door de huidige wetenschap worden onderkend. Overal waar mensen aandachtig leven en niet vluchten voor wat er nu is, ook al is dat soms moeilijk, verschijnt dezelfde wijsheid. Wijsheid blijkt geen eigendom van één cultuur. Ze duikt op waar mensen werkelijk luisteren naar de wezenlijke lessen van het leven, zonder zich daarbij in dogma’s en machtsstrijd te verliezen.Blijven bij wat moeilijk is
Haraway staat bekend om haar oproep tot staying with the trouble, zoals ook de titel luidt van haar meest recente boek. Blijf bij de moeilijkheid. Niet om te lijden, maar om niet te vervallen in fantasieën over snelle verlossing. Geen utopie. Geen eindoplossing. Geen snelle bypass. Dit is het. Dat raakt aan de kern van zenbeoefening. Zazen is niet bedoeld om je beter te voelen, maar om beter te voelen wat er is. Het is bedoeld om aanwezig te zijn, ook bij onrust, twijfel en niet-weten. In het nu is de verlichting.De Waarheid van Haraway
Wat mij verder in Haraways denken aanspreekt, is haar kritiek op objectiviteit zonder te vervallen in relativisme. Met haar idee van situationele kennis laat zij zien dat waarheid altijd gesitueerd is: belichaamd, contextgebonden, gevormd door positie en geschiedenis. Dat betekent niet dat alles maar een mening is. Integendeel. Juist omdat kennis nooit losstaat van degene die spreekt, vraagt dit inzicht om verantwoordelijkheid. Wie spreekt? Vanuit welke positie? Met welke gevolgen? In De zeven waarheden kom ik vanuit een andere invalshoek tot precies dezelfde conclusie. Ook daar laat ik zien dat het verlangen naar een absoluut, objectief standpunt ons vervreemdt van wat er daadwerkelijk gebeurt. Waarheid verschijnt niet buiten ons om, maar altijd in relatie: tot lichaam, taal, omstandigheden en tijd. Dat besef ondergraaft niet de betekenis van waarheid, maar verdiept haar. Niet door alles gelijk te maken, maar door preciezer te kijken naar waar en hoe iets is en wordt verwoord. Ook hier raakt Haraways denken aan de kern van zen: weten zonder je vast te klampen aan zekerheden en spreken zonder te doen alsof je buiten het geheel staat.Geen meditatie en toch raak
Haraway raakt in veel opzichten de kern van wijsheid die wij in de zentraditie herkennen, maar biedt, net als de meeste filosofen, geen oefenweg aan. Daarin is zen anders. De theorie is opvallend gelijk, maar zen biedt een oefenpraktijk. Niet om snel verlost te raken, maar eerder om het NU echt tot ervaring te maken. Want met lezen over het NU ben je er nog niet. Voor de meesten is in het NU zijn een hele opgave, omdat ze verteerd worden door het verleden of verscheurd door al onze wensen. Het NU is geen gemakkelijke vluchtheuvel, maar eerder een uitkijktoren die beklommen moet worden. Elk moment in het NU is een trede op die trap, maar de meesten komen niet verder dan de eerste paar treden en zijn alweer afgeleid door toekomst of verleden. Hoewel Donna Haraway geen aanwijzingen geeft hoe je meer in en vanuit het nu kunt leven, is wat ze schrijft wel degelijk een voortdurende oproep daartoe. Haar boeken nodigen uit om niet te vluchten in toekomstbeelden, oplossingen of idealen, maar verantwoordelijkheid te nemen voor dit moment zoals het zich aandient. Door het NU te begrijpen als een dik, gelaagd en gemeenschappelijk geheel, laat Haraway zien dat aandacht, betrokkenheid en zorg geen abstracte waarden zijn, maar dagelijkse uitdagingen. Zonder concreet te worden, maar met grote scherpte, wijst haar werk zo naar een manier van leven die opvallend dicht bij zen ligt. PS De lezers die al wat langer mee gaan in de wereld van zen zal haar naam opgevallen zijn, Haraway. Immers Hara was in de zeventiger jaren een heel populair zenboek en beschrijft zen als de weg van Hara, de weg van het midden: Haraway.ZenActueel Blog
Aanbevolen links:
Zen Incompany
Zen.nl winkel
ZenActueel nieuwe artikelen
Zenvol signaal uit de wetenschap
Hoe we de wereld scheppen
Geen doelen meer maar vragen (deel 3 slot)
Vrouwen in duistere tijden
Help kinderen niet te veel
Moet ik meebewegen?