ZenActueel:
Iedere dag inspiratie voor een zenvol leven
Het wonder in zen
Door
Rients Ranzen Ritskes /
Zen.nl Nederland / 3 april 2026
In zen bestaan ook wonderverhalen. Meestal indrukwekkend, maar niet zo sterk als het verhaal van het Christus en het opstaan uit de dood, wat met Pasen wordt gevierd.
Een klassiek zenverhaal vertelt over een groepje monniken die een zware steen probeert te verplaatsen. Hoe ze ook duwen en trekken, de steen beweegt geen millimeter. Dan komt de zenmeester langs, kijkt even, en verplaatst de steen in zijn eentje. Toen ik dit verhaal jaren geleden las, dacht ik: ha ha, dat zal wel. Tot ik het zelf meemaakte.
Ongeveer dertig jaar nadat ik dit verhaal had gelezen, legde ik naast mijn zendo een zenvijver aan. Met een grote vrachtwagen en kraan werden enkele forse zwerfkeien afgeleverd die vervolgens nog op hun plaats in de tuin moesten worden gerold. De ingeroepen zenstudenten kregen de meeste stenen door gezamenlijk rollen goed op hun plek. Maar de grootste steen gaf geen krimp. Hoe ze ook duwden, de steen leek onverplaatsbaar. Ik liep langs, herinnerde me het verhaal, keek even goed en rolde de steen vervolgens in mijn eentje naar de juiste plek.
Een wonder? Nee. Een zenwonder misschien wel. Ik deed namelijk iets wat we vaak vergeten: eerst rustig en goed kijken. In plaats van direct duwen. Ik rolde hem eerst in de verkeerde richting, maar door de specifieke vorm van de steen kwam er zo relatief gemakkelijk beweging in. Vervolgens kon ik de steen, al zigzaggend, steeds verder rollen tot hij precies lag waar hij moest liggen. Niet door kracht, maar door goed te kijken kwam de steen in beweging.
Dat moment maakte voor mij opnieuw duidelijk wat ik eerder probeerde te beschrijven met mijn
cirkeltheorie: hoe dichter we bij de kern beginnen, hoe groter het effect. Eerst de steen, dan de cirkels daaromheen. We denken vaak dat verandering vooral een kwestie is van wilskracht. Harder proberen. Meer energie inzetten. Meer druk uitoefenen. Maar veel van onze inspanning roept juist extra frictie op. We proberen rechtstreeks naar een doel te bewegen, zonder voldoende rekening te houden met de aard van de werkelijkheid. Wanneer iets niet lukt, proberen we het vaak nog harder. v
Maar soms ligt de oplossing niet in meer kracht, maar in het kiezen van een omweg. Eerst soms de verkeerde kant op. In zen trainen we precies dit vermogen: eerst nauwkeurig waarnemen zonder onmiddellijk te willen corrigeren. Wanneer de geest rustiger wordt, zien we meer details. Onderzoek bevestigt dat een kalmere geest meer subtiele informatie waarneemt. Mogelijkheden die eerst verborgen bleven, worden zichtbaar. Wat eerst onmogelijk leek, blijkt ineens uitvoerbaar.
Lao Tzu formuleerde dit inzicht radicaal:
Voor de geest die stil is, geeft het hele universum zich gewonnen.
Ik zou het zelf zo formuleren:
Hoe flexibeler de geest, hoe beweeglijker de omgeving.
De steen verandert niet, maar onze interactie met de steen verandert wel. En precies daar begint de eerste cirkel. Mijn cirkeltheorie stelt dat de meest effectieve manier om invloed te hebben op de wereld begint met het trainen van aandacht. Eerst de eigen geest, dan de directe omgeving, en pas daarna de bredere context. Wie die volgorde omdraait, loopt vaak vast in weerstand, oorlog en frustratie. Wie de wereld wil verbeteren zonder voldoende zelfkennis, duwt op de verkeerde plek. De steen is daarin een goede leermeester. Hij reageert niet op overtuigingen, niet op goede bedoelingen, niet op ambitie. Alleen op adequaat handelen.
De steen vraagt geen kracht, maar afstemming. In de praktijk betekent dat vaak: iets meer mediteren. Niet om passief te worden, maar om de geest rust en diepgang te laten ontwikkelen. Zoals een steen die in water valt mooie rimpelingen veroorzaakt, zo kan een kleine toename in aandacht een grotere beweging in gang zetten.
Eerst de steen, dan de cirkel en nu wij.
Zorg voor je eerste cirkel
Misschien wel het mooiste jaar ooit
Vlag, zen en wetenschap
Ontvangen is ook een kunst
De begrafenis die mijn leven veranderde
Een stille accountant
Woestijnsesshin