ZenActueel:
Iedere dag inspiratie voor een zenvol leven
Hipparchia en Ikkyu
Door Rients Ranzen Ritskes /
Zen.nl Nederland / 18 december 2025
Wat zenbeoefenaren kunnen leren van een vrouw uit het oude Griekenland.
Wie vandaag een boek over filosofie openslaat, ziet vooral namen van mannen. Maar af en toe komt er een figuur naar voren die zo eigenzinnig en zo wijs is, dat zij als vanzelf een plek opeist in de geschiedenis van menselijk inzicht. Zo iemand was Hipparchia van Maroneia, de Griekse filosofe die niet alleen leefde in de tijd van Boeddha, maar ook vergelijkbare keuzes maakte. Wie haar levensverhaal leest, denkt niet alleen aan Boeddha maar ook aan de Japanse zenmeester Ikkyu, die de regels van zijn tijd net zo moeiteloos verbrak als Hipparchia dat deed.
Het verhaal van Hipparchia begint in welvaart. Ze was van zeer goede komaf, gewend aan veel comfort en had een glanzend toekomstperspectief. Toch knelde de weelde waarin ze opgroeide. Op de markt ontmoet ze de filosoof en cynicus Crates. Hij was halfnaakt en leefde in zelfgekozen armoede. Hij bezit niets, verwacht niets en leeft alles. Hipparchia wordt op slag verliefd op hem en zijn levenstijl. Haar familie probeert haar nog tegen te houden, maar ze kiest voor de weg van Crates, de weg van vrij zijn. In die stap lijkt ze op de jonge Boeddha die net als zij, opgegroeid in de beschermde rijkdom van het paleis, maar werkelijk vrijheid vond door naar buiten te gaan en - tot verdriet van zijn vader – alle rijkdom achter zich te laten.
Voor een vrouw in het klassieke Griekenland was Hipparchia’s keuze zo ongebruikelijk dat ze meteen veel opzien baarde. Zij en Crates leefden dakloos op straat, deelden wat er te delen viel en oefenden een vorm van eerlijkheid die ongemakkelijk voelt. Voor hen was er geen scheiding tussen theorie en praktijk. Vrijheid wensen is makkelijk, vrijheid kiezen moeilijk. Wie wijs is, probeert dat in elke stap te laten zien. Hipparchia weigerde haar plek achter het aanrecht en filosofeerde liever op de markt, in het openbaar, tussen mensen. Ze provoceerde niet om te choqueren, maar om te laten zien hoe snel wij onszelf laten vangen door wat hoort.
Zenmeester Ikkyu, ruim vijftien eeuwen later, zou haar direct hebben begrepen. Ook hij liep weg van formaliteiten en vastgeroeste conventies. Hij verliet kloosters, dronk sake, bedreef de liefde en dichtte over de dood. Hij gaf onderricht aan wie het nodig had, niet aan wie er volgens de regels recht op had. Ikkyu hield de samenleving een spiegel voor door precies dat te doen wat men van een monnik niet verwachtte. En net als Hipparchia deed hij dat niet uit baldadigheid, maar uit wijsheid. Door zichzelf bloot te geven hield hij ons een spiegel voor.
Wat Hipparchia en Ikkyu verbindt, is dat zij beiden een vergelijkbare vorm van levenskunst beoefenden. Ze schreven geen boeken, maar manifesteerden hun wijsheid in hun gedrag, in het lef om trouw te zijn aan een inzicht dat groter is dan sociale conventies. Voor Hipparchia was dat inzicht eenvoudig en zou je kunnen samenvatten als niets is echt bezit, behalve je manier van leven. Ikkyu’s wijsheid zou in één zin als volgt geformuleerd kunnen worden: wil je het leven begrijpen, durf het dan voluit te leven.
Beiden herinneren ons eraan dat filosofie en zen geen verzamelingen ideeën zijn, maar paden die door mensen worden belopen. Hun levens stellen ons de vraag: Durf je werkelijk te leven wat je zegt te zoeken? Durf je het ongemak in te gaan dat bij vrijheid hoort?
Hipparchia is in veel opzichten een echte Boeddha en een vergeten voorouder van zen. Haar schaamteloze eerlijkheid lijkt op de radicale verlichting van Ikkyu, haar eenvoud op de bedelrondes van de Boeddha. Haar volledig geëmancipeerde positie, gelijkwaardig aan die van haar partner Crates, duidt op een verlichte staat, waarmee ze haar tijd ver vooruit was. Ze leefde wat ik noem de drie gouden regels: aanwezig zijn, niets verbergen, niets uitstellen.
In een tijd waarin we onze vrijheid vooral definiëren als meer kunnen, mogen en hebben, doet het goed om haar stem opnieuw te horen.
Het bijzondere is dat de geest van Hipparchia en Ikkyu niet alleen iets van lang geleden is. Ook in onze tijd zijn er mensen die, door een deel van hun luxe achter zich te laten, juist betekenisvoller worden voor anderen. Een bekend voorbeeld is Jane Goodall. Hoewel zij haar wetenschappelijke roem had kunnen verzilveren in een comfortabel leven, koos ze ervoor ook toen ze al lang beroemd was in een eenvoudige hut tussen de chimpansees in Tanzania te blijven wonen. Ze verruilde een comfortabel thuis voor veldwerk, modder en zorg. En haar keuze leidde tot iets wat geen luxe had kunnen bieden: een wereldwijde beweging voor natuurbehoud en educatie en een complete verschuiving in hoe wij naar dieren en onze planeet kijken.
Ook dichter bij huis zijn er mensen die deze oude wijsheid in praktijk brengen. In Nederland groeit de beweging van artsen die bewust kiezen voor laagdrempelige buurtpraktijken met minimale honoraria, omdat zij geloven dat nabijheid belangrijker is dan inkomen. Hun keuze voor eenvoud levert op wat geld nooit kan geven, er zijn voor anderen. En vergeet niet de
zenleraren van Zen.nl. Velen hebben een fors beter betaalde baan opgegeven om te kunnen doen wat hun hart hun ingeeft, namelijk met zenmeditatie-lessen anderen faciliteren in het vinden van hun vrijheid.
Dit alles laat zien dat het leven van Hipparchia en Ikkyu niet alleen verhalen zijn om bewonderd te worden. Hun geest leeft door in iedereen die vandaag durft te kiezen voor minder, of dat nu veel minder is of maar een beetje minder. Want door elk beetje afzien ontstaat al iets meer ruimte en veerkracht. Filosofie en zen zijn geen verzamelingen ideeën maar wegen die door mensen worden bewandeld. En die paden beginnen vaak op het moment dat we iets loslaten wat we dachten nodig te hebben.
Zelfs een week of twee per jaar leven als Hipparchia is voor veel mensen al een verrijkende ervaring. Ik denk hierbij aan onze
sesshins, waar we een week lang afzien van telefoon, wijn, vlees en vis. Waarin we veel mediteren en genoegen nemen met weinig slaap en niet praten. De eerste dag of twee ervaart bijna iedereen dit afzien als een kwelling, maar halverwege de week kantelt voor de meesten de ervaring. Het vegetarische eten begint beter te smaken dan de biefstuk en het water geeft je meer voldoening dan wijn. Na een week voel je welk groot geluk er ligt in zelfs maar een weekje afzien. Het maakt je de rest van het jaar weerbaarder en minder bang, kortom gelukkiger.
Komende weeksesshins zijn:
Van 24 t/m 30 januari 2026 door Remko de Beer
Van 19 t/m 25 april 2026 door Yvonne Visser (wachtlijst)
Van 25 april t/m 1 mei 2026 door Floor Rikken
Van 28 juni t/m 4 juli 2026 door Rients Ritskes
Van 11 t/m 17 oktober 2026 door Arthur Nieuwendijk
Misschien wel het mooiste jaar ooit
Behoefte of begeerte?
Zen en Paul Klee
Zen.nl Utrecht verhuist
Kun je spelen zonder ego?
In Memoriam: Jeroen Witkam (1931-2025)