ZenActueel:
Iedere dag inspiratie voor een zenvol leven
Wat doet pijn?
Wat is ego-pijn?
Het ego is het beeld dat wij van onszelf hebben opgebouwd. Het wil bevestigd worden, serieus genomen worden, bewonderd worden, controle houden, gelijk krijgen en veiligheid ervaren. Zonder enig ego zouden we niet goed kunnen functioneren. Maar het ego heeft ook een kwetsbare kant. Het voelt zich snel aangevallen, tekortgedaan of miskend en dat doet pijn. Maar waar zit die pijn precies? Vaak in het gekrenkte zelfbeeld. Iemand negeert ons, waardeert ons onvoldoende of kiest niet voor ons en direct ontstaat verdriet, boosheid of onrust. Niet omdat er objectief iets levensbedreigends gebeurt, maar omdat het ego zich afgewezen voelt. Dat mechanisme zie je overal terug. In relaties, op het werk, in discussies op sociale media en zelfs in spirituele kringen. Veel conflicten gaan niet over de inhoud, maar over het beschermen van het eigen gelijk, de eigen positie of identiteit.De relativiteit van pijn
Mijn eerste kennismaking met de relativiteit van pijn was in mijn studententijd, bij het lezen van het hoofdwerk van de filosoof Arthur Schopenhauer, die wel de eerste Westerse boeddhist wordt genoemd. In dit hoofdwerk De wereld als wil en voorstelling beschrijft hij hoe ons denken pijn en lijden beïnvloedt. Ik herinner me vooral een voorbeeld dat diepe indruk op mij maakte. Schopenhauer beschrijft een soldaat die terugkeert van het slagveld en pas merkt dat hij zwaargewond is, wanneer zijn kameraden hem wijzen op het bloed dat langs zijn uniform stroomt. Tot dan toe had hij de ernstige schotwond in zijn schouder niet opgemerkt. Schopenhauer gebruikte dit soort voorbeelden om duidelijk te maken dat pijn niet alleen een lichamelijke gebeurtenis is, maar ook sterk afhankelijk is van aandacht, interpretatie en mentale toestand. In extreme situaties kan de geest blijkbaar zó gefocust zijn dat pijn niet of nauwelijks wordt ervaren. Zelf heb ik iets van dit inzicht ervaren tijdens mijn eerste verblijf in Japan, in 1982. Ik verbleef in Ryutakuji, een zenklooster in Mishima. Het was een harde leerschool. Voor vertrek was mij verteld dat het er erg koud zou zijn. Dus arriveerde ik volledig voorbereid: thermisch ondergoed, dikke kleding, klaar voor de kou in de bergen. Maar toen ik rond het middaguur aankwam, bleek het ruim twintig graden. Tijdens de eerste lunch zat ik aan alle kanten te zweten. Ik was verbaasd over het heerlijke weer en deed na de lunch meteen al mijn overtollige lagen onderkleding uit, maar daar kreeg ik ’s avonds al heel snel spijt van. Want die avond was de eerder aangekondigde kou werkelijkheid geworden. Ik was niet meer in de gelegenheid mijn onderkleren weer aan te trekken en zo zat ik daar letterlijk klappertandend te mediteren. Daarna volgde een slapeloze nacht, met blote voeten onder een veel te korte deken. De dag erna begon de sesshin. Door deze slechte start, de aanhoudende kou, het slaapgebrek en de pijn in mijn knieën werd de sesshin al snel bijna ondraaglijk. De eerste twee avonden vroeg de zenmeester mij, bij het individueel onderhoud: “Hoe gaat het?” En tweemaal had ik geantwoord met: “Goed.” Maar op de derde avond nam ik mij voor eerlijk te zijn. Ik zou zeggen dat het niet meer ging en dat ik de volgende ochtend het klooster zou verlaten. Verslagen liep ik zijn kamer binnen. De zenmeester keek mij aan en zei zonder iets te vragen: “Ik zie dat het goed met je gaat.” En belde met zijn handbel, ten teken dat het gesprek voorbij was. Onthutst door dit gebeuren liep ik terug naar de zendo en zag plotseling een prachtige volle maan boven de tempel. Die aanblik ontroerde me en ik realiseerde mij welk een enorm voorrecht het was, hier in deze mooie tempel in de bergen van Japan zen te mogen studeren. Ineens dacht ik: de zenmeester heeft gelijk! Het gaat goed met me en ik ben een van de meest bevoorrechte mensen op aarde. Ontroerd door dat besef vervolgde ik de meditatie en hoewel de kou nog dezelfde was, voelde ik me gezegend. Natuurlijk is pijn niet zinloos of irreëel. Integendeel. Misschien heeft ego-pijn wel dezelfde vergelijkbare functie als de lichamelijke pijn die we voelen met onze hand boven de vlam. Zelf heb ik deze alarmfunctie van ego-pijn duidelijk eens zo ervaren.Alarmfunctie van ego-pijn
Ik heb het geluk tot nu toe vrijwel nooit ziek te zijn. Toch herinner ik mij nog goed een periode waarin ik ernstige rugklachten kreeg. In die tijd liep ik rond met grootse plannen. We woonden op een boerderij in Denemarken en ik wilde de oude stallen ombouwen tot een soort mini-zenklooster waar mensen retraites en cursussen konden volgen. Om dat mogelijk te maken besloot ik gewoon heel hard te gaan werken om zo voldoende geld te verdienen. Ik werkte tachtig uur per week, tot ik geveld werd door hevige rugpijn. De arts zag een hernia en verwees mij door naar het ziekenhuis. Zelf wist ik dat ik te hard gewerkt had. Mijn lichaam was niet kapot, maar gaf een signaal af. Ik besloot de helft van al mijn afspraken en plannen uit de agenda te schrappen en weer voldoende tijd aan mijn conditie te besteden. De rugklachten verdwenen net zo snel als ze gekomen waren zijn ze nooit meer terug geweest. Sindsdien kijk ik anders naar pijn. Niet als vijand, maar ook als boodschapper. Ego-pijn kan aangeven dat we te veel willen, te veel controleren, te veel moeten van onszelf of te lang tegen onze eigen grenzen zijn ingegaan.Mijn schoonmoeder en pijn
Nog indrukwekkender zag ik dit later bij mijn schoonmoeder, helemaal aan het einde van haar leven. Ze was over de negentig en haar lichaam zat vol ontstekingen. Toch antwoordde ze op de vraag hoe het ging steevast opgewekt: “Goed, ik mag niet klagen” En dat meende ze ook echt. Ze was altijd vriendelijk en opgewekt en goedlachs. Zelfs tijdens mijn laatste bezoek zwaaide ze mij met een brede glimlach uit, terwijl haar lichaam vol ontstekingen aan het sterven was. In gedachten zie ik haar brede glimlach nog levendig voor mij. Opmerkelijk was ook haar ervaring van pijn. Wanneer je vroeg of ze pijn had, zei ze steeds van niet. Maar toen ik even haar ontstoken been aanraakte, schreeuwde ze “niet doen!” en kreeg ik bijna een draai om mijn oren. Ze was in die tijd heel kort van geheugen en als ik haar een paar minuten later vroeg of ze pijn aan haar been had, ontkende ze dat. Pijn lijken we vaak mentaal vast te houden. We voelen niet alleen de fysieke pijn, maar ook het verhaal eromheen: waarom overkomt mij dit, hoelang duurt het nog, waarom is het zo oneerlijk, wat als het erger wordt, slaag ik zo wel? Misschien nog indrukwekkender is het verhaal van bergbeklimmer Aron Ralston. Tijdens een tocht in een afgelegen berggebied kwam hij in zijn eentje vast te zitten onder een enorme steen. Vijf dagen lang zat zijn arm klem. Zonder hulp en wetend dat hij anders zou sterven, besloot hij uiteindelijk zijn eigen arm af te snijden om te overleven. Later vertelde hij dat hij tijdens die amputatie opvallend weinig pijn ervoer. Natuurlijk was er fysieke sensatie, maar er was maar één heldere werkelijkheid over. Dat zie je dus vaker, in extreme situaties kunnen mensen hun pijn ‘vergeten’.Vrouwen hebben meer pijn
Interessant genoeg laat ook modern wetenschappelijk onderzoek zien dat pijn veel complexer is dan lang werd gedacht. Zo stond afgelopen week in de krant te lezen dat vrouwen gemiddeld meer pijn ervaren dan mannen en ook gevoeliger zijn voor chronische pijnklachten. De wetenschap geeft als verklaring de verschillen in hormonen, zenuwstelsel, immuunsysteem en hersenverwerking. Maar speelt hier niet de maatschappelijke overbelasting van de vrouw een rol? Vrouwen combineren nog steeds vaker betaald werk met de meeste zorgtaken en emotionele verantwoordelijkheid voor het goed lopen van de huishouding. Als pijn inderdaad samenhangt met langdurige stress, voortdurende verantwoordelijkheden en structureel over je grenzen gaan, dan zou de maatschappelijke overbelasting mogelijk ook wel eens een oorzaak kunnen zijn van het vaker voorkomen van chronische pijnklachten in het algemeen en bij vrouwen dus in het bijzonder. Is veel pijn niet het gevolg van te veel van onszelf moeten en als maatschappij met zijn allen te veel willen? Volgens recente cijfers heeft 3,5 miljoen Nederlanders last van langdurige pijn. 31% van de vrouwen (1:3) en 18% van de mannen (1:5). In medische kringen wordt zelfs gesproken van een pijnepidemie. Steegers benadrukt ook in haar recente boek De pijn paradox dat pijn complex is en dat, naast de fysieke componenten (zenuwstelsel, hormonen, immuunsystemen, genetica), ook mentale en sociale factoren een belangrijke rol spelen, even als zingevingsvraagstukken. De chronische overbelasting van vrouwen wordt in het boek ook besproken als één van de mogelijke verklaringen.Verlichting van de pijn
Het artikel in het AD sluit af met het volgende citaat van Steegers; “Meditatie kan het herstelvermogen van het zenuwstelsel stimuleren en kan helpen om het pijnsysteem van het lichaam minder gevoelig te maken”. Dit is wat we trainen tijdens het mediteren in het algemeen en een sesshin in het bijzonder. We vermijden de pijn niet, maar zoeken juist de pijngrens op. Daardoor overkomt veel deelnemers aan een sesshin, iets van wat mij in Japan overkwam. Juist op die grens, als je denkt de pijn niet meer aan te kunnen, hoor je onverwacht een vogel zingen als nooit tevoren. Even valt het ego weg en is er verlichting.Komende weeksesshins zijn:
Van 28 juni t/m 4 juli 2026 door Rients Ritskes (wachtlijst) Van 11 t/m 17 oktober 2026 door Arthur Nieuwendijk (wachtlijst) Extra sesshin: zaterdag 17 t/m vrijdag 23 oktober door Peter van Beukelen (nog 2 kamers vrij) 10 t/m 16 januari 2027 door Remko de Beer 18 t/m 24 april door Yvonne Visser 24 t/m 30 april door Floor Rikken 27 juni t/m 3 juli door Rients Ran Zen 10 t/m 16 oktober door Arthur Nieuwendijk
ZenActueel Blog
Aanbevolen links:
Zen Incompany
Zen.nl winkel
ZenActueel nieuwe artikelen
Van burn-out naar balans
Postcast over duurzaam geluk
Wachten een levenshouding
Het gevaar van idealisme
Hara, wat je onderbuik weet
Duurzaam geluk met Hundertwasser