Klik hier en ontvangons wekelijks online magazine

ZenActueel:
Iedere dag inspiratie voor een zenvol leven

Zen.nl, Zen, meditatie, leren mediteren, Rients Ranzen Ritskes, zenmeester, John Cage, leren, ergeren, uitdaging, concert, D.T. Suzuki, oefening, loslaten, niet-weten, stilte, muziek, keuzes, toeval, vragen

John Cage en wat ik kan leren

Door Rients Ritskes / Zen.nl Nederland / Zen.nl Nijmegen / 29 oktober 2026

Deze week is in een kerk in het Duitse Halberstadt een ander akkoord gaan klinken. Dat is op zichzelf geen wereldnieuws, ware het niet dat het onderdeel is van een uitvoering van een muziekstuk dat maar liefst 639 jaar duurt. Het begon in 2001 en als alles volgens plan verloopt, klinkt de laatste noot in het jaar 2640.

Het gaat om het orgelwerk As Slow as Possible van de Amerikaanse componist John Cage. Het vorige akkoord klonk sinds 5 februari 2024, dus tweeënhalf jaar. Het nieuwe akkoord blijft ruim een jaar te horen, tot 5 oktober 2027. Wie het nieuwe akkoord zelf wil horen, heeft dus geen haast. De Burchardikirche in Halberstadt is tijdens openingstijden gewoon te bezoeken en het akkoord dat deze week is ontstaan, blijft ruim een jaar onafgebroken klinken. Pas op 5 oktober 2027 verandert de muziek weer.

De verandering van het akkoord in de uitvoering van As Slow as Possible was een stimulans me weer eens verder te verdiepen in Cages leven en werk en ik ontdekte dat ik nog veel van hem kan leren, namelijk om me minder te ergeren.

Sinds ik mediteer voel ik me een stuk rustiger, gezonder en meer in balans. Ik erger me ook veel minder vaak, maar juist op dat punt ligt nog wel een uitdaging. In een concertzaal kan ik me bijvoorbeeld nog steeds behoorlijk ergeren aan het onnodige gekuch en gehoest van mensen. Deze vakantie nog zat tijdens een orgelconcert een stel achter mij steeds te praten, nota bene tijdens de muziek. Gelukkig gingen ze halverwege het concert weg.

John Cage zou er waarschijnlijk heel anders naar hebben geluisterd. Cage (1912–1992) was een van de invloedrijkste avant-gardecomponisten van de twintigste eeuw. Eind jaren veertig volgde hij aan Columbia University colleges van D.T. Suzuki, de Japanse geleerde die een belangrijke rol speelde bij de introductie van zen in het Westen. Cage bezocht Suzuki later ook tweemaal in Japan. Zen zou zijn denken over muziek en kunst diepgaand beïnvloeden.

Opvallend is dat Cage zelf nooit zazen beoefende. Hij zei daar heel duidelijk over dat hij niet mediteerde en nooit in kleermakerszit had gezeten. Zijn werk was zijn oefening. Zen betekende voor hem onder andere loslaten, niet-weten en minder willen bepalen wat er moet gebeuren. Dat laatste werd essentieel voor zijn muziek.

Cage bezocht eind jaren veertig een vrijwel geluiddichte ruimte aan Harvard University. Hij verwachtte daar eindelijk absolute stilte te ervaren. Maar in de stilte hoorde hij nog steeds geluiden van zijn eigen lichaam. Hij concludeerde dat echte stilte eigenlijk niet bestaat. Er gebeurt altijd iets, als je maar luistert.

Dat inzicht leidde mede tot zijn beroemdste compositie, 4'33" uit 1952. Tijdens de eerste uitvoering zat pianist David Tudor achter de piano zonder één noot te spelen. Maar de compositie was bepaald niet geluidloos. Het publiek hoorde het geritsel in de zaal, mensen die bewogen of kuchten en geluiden van buiten. Precies dát was de muziek.

Daarmee draaide Cage de gebruikelijke verhouding om. Normaal bepaalt een componist welke geluiden wij moeten horen. Cage maakte ruimte voor de geluiden die er toch al zijn.

Minder bepalen

Die houding zie je terug in veel meer van zijn werk. Cage gebruikte bijvoorbeeld de oude Chinese I Tjing om het element toeval in zijn composities te laten domineren. Niet omdat hij geen keuzes kon maken, maar juist omdat hij zijn persoonlijke voorkeur minder belangrijk wilde maken.

Hij formuleerde het zelf prachtig: zijn verantwoordelijkheid als componist werd het stellen van vragen in plaats van het maken van keuzes. Dat is toch een bijzonder zenvolle benadering. Een vragende houding die wij ons in Zen.nl door mediteren en koanstudie ook steeds meer eigen proberen te maken. Minder willen, meer vragen stellen. Leren ons echt open te stellen voor wat ertoe doet in deze wereld en te kijken wat de wereld van ons vraagt, in plaats van de wereld naar onze hand te willen zetten.

Ik herinner me nog goed dat toen ik een jaar of drie aan het mediteren was, ik ineens heel helder mijn eigen hart hoorde kloppen en ontdekte dat er een hele kleine en ritmische onregelmatigheid in zat. Niet verontrustend, maar juist melodieus. Ik was even ontroerd bij het horen van mijn eigen hartslag. Een cardioloog vertelde me later dat juist die ritmische onregelmatigheid het kenmerk is van een gezond hart. Kortom tijdens onze dagelijkse tweemaal twintig minuten zitten horen we ongeveer hetzelfde als Cage in zijn geluiddichte kamer: stilte betekent niet dat er niets gebeurt of niets te horen is. Integendeel, juist wanneer je zelf even niets toevoegt, blijkt hoeveel er al is. We hoeven er niets van te maken, we hoeven het alleen gewaar te zijn.

Dus misschien moet ik de volgende keer in de concertzaal ook maar eens proberen het gekuch niet als verstoring van de muziek te horen, maar als een onderdeel ervan. Zelfs die pratende mensen achter mij? Dat lijkt me nog een hele oefening. Ook na vijftig jaar dagelijks mediteren valt er gelukkig nog genoeg te leren.