Klik hier en ontvangons wekelijks online magazine
ZenActueel:
Iedere dag inspiratie voor een zenvol leven
Leegte, leren en niets doen
Door
Rients Ritskes /
Zen.nl Nederland /
Zen.nl Nijmegen / 5 november 2026
Al meer dan vijftig jaar zit ik vrijwel iedere dag op mijn meditatiekussen. Van buitenaf gezien doe ik dan niets. Ik praat niet, lees niet, werk niet en probeer nergens te komen. Toch zijn deze momenten van ogenschijnlijk nietsdoen wezenlijk voor mij. Toen ik met deze gewoonte begon, vroeg wijlen mijn lieve vader of ik van plan was elke dag veertig minuten te mediteren. Ik beaamde het, waarop hij vriendelijk zei: moet je nagaan wat je in die tijd allemaal zou kunnen doen. Hij had natuurlijk gelijk. Inmiddels heb ik zeker meer dan 10.000 uur stil gezeten, dat zijn ongeveer 300 werkweken van 32 uur. Je zou kunnen zeggen dat ik meer dan een jaar onafgebroken stil heb gezeten, niets te doen.
Het is merkwaardig, maar vijftig jaar na dat mijn calvinistische vader dat zei, leven we nog steeds in een cultuur waarin ‘niets doen’ al snel als een probleem wordt ervaren. Elk moment moet worden opgevuld, een stilte onderbroken en een vrije avond benut en elk weekend moet er iets gedaan worden. Zelfs tijdens een paar minuten wachten op de trein pakken we meteen onze telefoon. Blijkbaar vinden we het moeilijk om niets te doen. Is dat misschien omdat in dat niets doen zichtbaar en voelbaar wordt wat er werkelijk in ons omgaat?
Wanneer je gaat zitten om te mediteren, merk je meestal eerst hoe vol het in je hoofd is. Gedachten over wat nog moet gebeuren, gesprekken die anders hadden moeten verlopen, plannen, zorgen en verlangens buitelen over elkaar heen. Als je begint met mediteren is het niet onmiddellijk stil. Het laat je vaak vooral zien hoeveel drukte je voortdurend met je meedraagt.
Door te blijven zitten, ontstaat er geleidelijk iets anders: ruimte. Niet doordat alle gedachten verdwijnen, maar doordat je er minder door wordt meegesleept. Je hoeft niet op iedere gedachte in te gaan en niet elk verlangen onmiddellijk te vervullen. Bubbels worden puntjes en er ontstaat een kleine afstand tussen wat er in je opkomt en wat je ermee doet. Precies in die ruimte ligt onze keuzevrijheid.
In het boeddhisme wordt veel gesproken over leegte. Dat woord klinkt voor veel mensen onaantrekkelijk. Leegte associëren we met een leeg gevoel van eenzaamheid, zinloosheid en gemis. In zen betekent leegte echter niet dat er niets is. Het betekent eerder dat niets helemaal vastligt. Wijzelf ook niet. We zijn geen onveranderlijk karakter met onveranderlijke mogelijkheden en beperkingen. Wie je bent, ontstaat telkens opnieuw in de wisselwerking met anderen en met de omstandigheden. Leegte is niet de tegenhanger van volheid, maar de ruimte waarin de volheid van het leven zichtbaar kan worden. Voor mij is de leegte de spiegel van alles wat er is. Een spiegel is van zichzelf leeg maar heeft ruimte om alles wat ervoor staat te tonen. In de leegte toont zich de volheid. In de leegte van de meditatie bekijk je als het ware de volheid van het leven van de andere kant. En dat geeft steeds weer een nieuw perspectief en een extra dimensie.
Ooit las ik het filosofisch pittige boek
Religion and Nothingness van de Japanse zenfilosoof Keiji Nishitani. Hij maakt daarin een belangrijk onderscheid tussen nihilisme en de boeddhistische ervaring van leegte. Bij nihilisme wordt het niets ervaren als een afgrond: het leven lijkt zijn betekenis te verliezen en ieder mens staat uiteindelijk alleen. De boeddhistische leegte gaat nog een stap verder. Wanneer ook dat sombere niets wordt losgelaten, wordt zichtbaar dat niets en niemand op zichzelf bestaat. Alles ontstaat in samenhang met al het andere. Leegte is dan geen ontkenning van het bestaan, maar een open manier van in de wereld zijn, waarin het leven zich aan ons kan tonen zoals het is. Kort gezegd: dat is niet het niets van “niets doet ertoe”, maar: er is niets tussen jou en mij.
Dat niets is geen armoede, maar juist een enorme rijkdom. Want als er niets tussen jou en de wereld staat, kun je je verbondenheid met alles ervaren. Deze leegte betekent dat het leven altijd vol is van mogelijkheden en keuzes.
Meditatie helpt ook om te ontdekken hoeveel van onze verlangens van buitenaf komen. We denken dat we iets nodig hebben omdat anderen het bezitten, omdat reclame het aantrekkelijk maakt of omdat succes nu eenmaal zo hoort te worden vormgegeven. In de stilte kan duidelijk worden wat werkelijk belangrijk is. Vaak blijkt dat minder te zijn dan we dachten. Minder spullen, minder haast en minder bevestiging kunnen ruimte maken voor meer aandacht, meer verwondering en betere relaties.
Toch is nietsdoen in zen geen doel op zichzelf. Meditatie maakt ruimte, maar vervolgens is het de vraag waarmee we die ruimte vullen. Met aandacht, inzicht en de intentie om iets te leren kan uit stilte iets nieuws ontstaan. Wie alleen maar leeg probeert te worden, maakt zelfs van leegte weer een prestatie. De kunst is te zitten zonder iets af te dwingen en tegelijk open te blijven voor wat zich aandient, zoals een spiegel.
Even niet de telefoon te pakken, geen muziek, geen boek en geen huishoudelijk klusje. Even niets doen, kun je het nog? We zijn vaak bang voor het niets omdat we denken dat daar niets te halen valt. Wie regelmatig mediteert, ontdekt het tegendeel. Juist wanneer er even stil zit, kan zichtbaar worden wat er werkelijk toe doet.
De woestijn als leermeester
John Cage en wat ik kan leren
Wintersesshin over warme relaties
Zen: een leven lang leren
Noodkreet uit Oekraïne
Bewust leren maakt gelukkig