ZenActueel:
Iedere dag inspiratie voor een zenvol leven

Leren van een tikfout

5

Door Rients Ranzen Ritskes / Zen.nl Nederland / 19 februari 2026

In mijn essay Bestaat toeval? heb ik een tikfout gemaakt. Op het eerste gezicht nogal onbeduidend. Maar tikfouten zijn zelden toevallig. Versprekingen, vergissingen en slordigheden zijn vaak freudiaans: ze verraden iets van een onderstroom, een onderdrukte emotie. Zo ook in dit geval?

Voor wie het essay nog niet heeft gelezen: ik houd daarin een pleidooi voor het bestuderen van woorden. Een woord heeft altijd meerdere betekenissen, en het zien daarvan geeft inzicht. Zoals ook het woord toeval vele kanten heeft. Als elk woord al meerdere betekenissen heeft, dan kan een hele zin van bijvoorbeeld tien woorden wel heel veel verschillende betekenissen hebben. Op die manier bekeken kan elke zin op zeer uiteenlopende manieren worden uitgelegd. Woorden zijn dus complex, maar zinnen, alinea’s en boeken nog veel complexer.

Om dat duidelijk te maken gebruik ik een rekensommetje, en juist daarin maak ik de tikfout. Ik schreef dat één zin 10 tot de macht 3 betekenissen kan hebben, waar ik 3 tot de macht 10 bedoelde. Achteraf gezien had ik beter kunnen schrijven: een zin heeft een veelvoud aan potentiële betekenissen, in plaats van er een machtsverheffing bij te halen. En daarin zit precies de oorzaak van mijn tikfout.

Te veel gewicht

Wanneer we ergens te veel waarde aan hechten, te veel emotie in leggen, proberen we een punt extra gewicht mee te geven. Met een formule, een getal of een slimme draai. Alsof het argument daardoor steviger wordt. Maar wanneer er te veel emotie in het spel is, gaat er gemakkelijk iets fout. We schieten ons doel voorbij. Niet omdat het punt niet de moeite waard is, maar omdat we het TE duidelijk willen maken. Zo’n tikfout maakte ik in mijn essay.

Een woord als spiegel

Mijn idee blijft overeind: het bestuderen van één woord kan een scherpere spiegel zijn om iets over jezelf te leren dan het bestuderen van een hele zin, en zeker dan het lezen van een roman. Niet omdat het lezen van romans niet verrijkend zou zijn, maar omdat een woord klein genoeg is om precies te worden bekeken. Een woord bestuderen is jezelf bestuderen. Je ziet welke associaties je maakt, welke aannames je toevoegt, welke bubbels zich aandienen.

Romans en emoties

Martha Nussbaum is een groot filosoof en een bekende pleitbezorger van het lezen van literatuur als onderdeel van karakterontwikkeling. Ik lees haar graag, heb haar eens horen spreken en heb veel aan haar werk gehad. Tegelijk zie ik een valkuil. In romans projecteren we gemakkelijk onze eigen emoties op wat we lezen. En auteurs stoppen, bewust of onbewust, vaak ook veel van hun persoonlijke emoties in hun werk. Dat kan verrijkend zijn, maar maakt een boek ook tot een complexe spiegel. Soms zo complex dat je nauwelijks nog weet: lees ik nu iets over de personages, over de auteur, of vooral over mezelf?

De grasspriet van Van Gogh

Het idee dat in het kleine het grote zich manifesteert, ken ik uit mijn jeugdstudie van het leven en werk van Vincent van Gogh. In een brief aan zijn broer Theo schrijft hij over de geest van de Japanse kunstenaar. Van Gogh stelt zijn broer daar de retorische vraag of de Japanse kunstenaar zijn tijd besteedt aan het bestuderen van grote actuele politieke ontwikkelingen. Zijn antwoord is: nee, hij bestudeert één enkele grasspriet. En, zo schrijft Van Gogh verder, juist door die ene grasspriet aandachtig te bekijken, openen zich uiteindelijk het landschap, de seizoenen, de dieren en de mens. Wat Van Gogh hier aanwijst, is geen romantiek, maar een manier van kijken. Diepgang zit niet in complexiteit of omvang, maar in de aandacht waarmee we kijken.

Alles als spiegel

In dat licht is een tikfout geen incident, maar een grasspriet waarvan valt te leren. Net als een woord, een zin of een roman, kan ook een tikfout een spiegel zijn. Alles is een spiegel, als je er aandachtig naar kijkt.

Lees je een roman, leer ervan.
Gebruik je een woord, bestudeer het.
Maak je een tikfout, ontdek jezelf erin.

Dat is wat ik probeer. Veel dank aan de aandachtige lezers van mijn essay die de tikfout ontdekten en ook zo vriendelijk waren mij te schrijven en daarmee te inspireren tot dit artikel.

ZenActueel Blog

Aanbevolen links:
Zen Incompany
Zen.nl winkel

ZenActueel nieuwe artikelen

Zenles individueel of in de groep?

Zen en geciviliseerde psychopaten

Hoe duister is de toekomst

Van overleven naar leven met Long Covid

Genoeg aan jezelf?

Met long covid minder bubbels