Klik hier en ontvangons wekelijks online magazine

ZenActueel:
Iedere dag inspiratie voor een zenvol leven

Zen.nl, Zen, meditatie, leren mediteren, Rients Ranzen Ritskes, zenmeester, leegte, leren, doen, cultuur, probleem, telefoon, vol hoofd, ruimte, keuzevrijheid, eenzaamheid, zinloosheid, volheid, spiegel, perspectief, nihilisme, samenhang, verbondenheid, haast, relaties

Politiek, niet over links, niet over rechts

Door Rients Ritskes / Zen.nl Nederland / 16 september 2026

Naar aanleiding van de algemene beschouwing in de Tweede kamer is dit een oproep aan de politiek haar onverdeelde verantwoordelijkheid te nemen. Zen.nl heeft als organisatie geen politieke kleur, maar ik wil bij deze graag pleiten voor het breder dragen van verantwoordelijkheid. Het minderheidskabinet van D66, VVD en CDA hebben slechts 66 van de 150 zetels. Dat betekent dat het kabinet voor ieder belangrijk voorstel steun nodig heeft van partijen die niet in de regering zitten. Volgens velen maakt dit het kabinet zwak en instabiel. Ik denk dat het ook een unieke kans biedt: de kans om onze democratie eindelijk werkelijk democratisch te laten functioneren.

Minder duaal, meer non-duaal

Om het experiment te laten slagen moeten we wel anders leren denken en doen, voorbij onze partijpolitieke belangen. Minder duaal en meer non-duaal. Duaal denken verdeelt de werkelijkheid voortdurend in tweeën: links tegenover rechts, coalitie tegenover oppositie, winnaar tegenover verliezer. Wie regeert, bepaalt; wie niet regeert, voert oppositie en probeert het kabinet waar mogelijk te betrappen op fouten. Succes voor de één wordt bijna vanzelf verlies voor de ander. Wanneer we onze democratie uitsluitend vormgeven als zo'n strijdtoneel, hoeven we niet verbaasd te zijn dat politici zich als strijders gaan gedragen.

Non-dualiteit is niet hetzelfde als het midden

Non-duaal betekent niet dat alle verschillen verdwijnen. Links en rechts verschillen werkelijk van inzicht. De ene partij legt meer nadruk op solidariteit, de andere op individuele verantwoordelijkheid. De ene wil sneller veranderen, de ander wil behouden wat waardevol is. Die verschillen mogen zichtbaar blijven. De een wil meer doen aan het milieu de ander minder. Non-dualiteit betekent ook niet dat we overal precies tussenin moeten gaan zitten. Het midden is vaak slechts een afgezwakte combinatie van twee standpunten. Een beetje links en een beetje rechts, waarna niemand werkelijk tevreden is.

Non-duaal denken gaat dieper. Het beseft dat links en rechts alleen in relatie tot elkaar bestaan. Ze verschillen, maar weerspiegelen ook dezelfde vorm. Achter hun uiteenlopende standpunten liggen vaak dezelfde menselijke verlangens: veiligheid, vrijheid, rechtvaardigheid, erkenning en een goede toekomst voor de aarde en onze kinderen. Achter alle zichtbare verschillen bestaat een dragende samenhang. De vraag is dan niet meer: wie krijgt er gelijk? De vraag wordt: welk besluit doet het meeste recht aan het geheel?

De achtergrond wordt medeverantwoordelijk

Bij een meerderheidskabinet kunnen oppositiepartijen betrekkelijk gemakkelijk aan de zijlijn blijven staan. Zij hoeven vooral te vertellen wat er niet deugt. Bij een minderheidskabinet verandert de verhouding tussen voorgrond en achtergrond. De oppositie is niet langer alleen de achtergrond waartegen het kabinet zichtbaar wordt. Zij wordt medeverantwoordelijk voor wat er daadwerkelijk gebeurt. Zonder haar steun komt er immers geen beleid tot stand.

Dat vraagt iets van het kabinet: niet eerst plannen maken en daarna enkele stemmen proberen te kopen, maar vanaf het begin werkelijk luisteren en samenwerken. En het vraagt iets van de oppositie: niet wachten tot het kabinet struikelt, maar verantwoordelijkheid nemen voor besluiten die goed zijn voor Nederland, ook wanneer een andere partij daarvoor mede de waardering krijgt. Dat is democratie in haar volwassen vorm.

Leren van Denemarken

Ik heb bijna tien jaar in Denemarken gewoond. Daar zijn minderheidsregeringen veel gewoner dan bij ons. Een regering hoeft niet voor vier jaar alle besluiten in een dichtgetimmerd coalitieakkoord vast te leggen. Zij zoekt per onderwerp steun in het parlement. Over grote maatschappelijke vraagstukken worden vaak brede afspraken gemaakt die meerdere kabinetsperioden standhouden.

Dat systeem werkt niet omdat Denen het altijd met elkaar eens zijn. Het werkt doordat regeringspartijen én oppositiepartijen gewend zijn verantwoordelijkheid te dragen. De oppositie hoeft het kabinet niet automatisch te laten mislukken om zichzelf te bewijzen. Zij kan tegen het ene voorstel stemmen en het volgende helpen verbeteren.

Dat is niet regeren door het midden. Het is ook niet regeren over links of over rechts. Het is per onderwerp zoeken naar een zo breed mogelijk gedragen en zo goed mogelijk besluit. Soms zal dat besluit linkser uitvallen, soms rechtser. Het besluit doen dan vooral recht aan de werkelijkheid.

Het huidige Nederlandse minderheidskabinet kan alleen slagen als de kamer nu bereid is die omslag te maken. Het kabinet moet de oppositie niet behandelen als leverancier van ontbrekende stemmen. De oppositie moet het kabinet niet behandelen als een tegenstander die zo snel mogelijk verslagen moet worden. Alle 150 gekozen Kamerleden vertegenwoordigen samen de bevolking. Regeringsverantwoordelijkheid houdt daarom niet op bij de grens tussen coalitie en oppositie.

Democratie als gezamenlijke oefening

In zen leren we niet om tegenstellingen weg te poetsen. We leren ze helemaal te zien zonder erin gevangen te raken. Dat is de oproep. Voorgrond kan niet bestaan zonder achtergrond; links heeft geen betekenis zonder rechts. Zodra we één kant absoluut maken en de andere kant als vijand zien, verliezen we het zicht op het geheel.

Nederland heeft nu de kans om van politieke nood een democratische deugd te maken. Niet door de verschillen kleiner voor te stellen dan ze zijn, maar door te beseffen dat wij ondanks die verschillen deel uitmaken van dezelfde samenleving.

Mijn oproep aan alle partijen is daarom eenvoudig: bedrijf niet alleen partijpolitiek, maar gedraag je werkelijk democratisch. Wees bereid verantwoordelijkheid te nemen, ook wanneer je niet in het kabinet zit. Luister niet alleen om het zwakke punt in het verhaal van de ander te ontdekken, maar ook om te horen wat je zelf nog niet zag. Niet over links. Niet over rechts. Ook niet gemakzuchtig door het midden. Maar non-duaal: met ruimte voor verschil én verantwoordelijkheid voor het geheel. Dan kan een minderheidskabinet meer worden dan een tijdelijk politiek experiment. Het kan het begin zijn van een democratie waarin niet alleen de meerderheid regeert, maar de brede samenleving zich werkelijk vertegenwoordigd weet.

Als bijdrage aan een zenvol benadering van verantwoordelijkheden biedt Zen.nl alle ministers, alle staatsecretarissen en Leden van de Tweede en Eerste kamer aan gratis deel te nemen aan het congres over Zenvol Leiderschap op 29 september in Utrecht. Mail vanaf uw officiële mailadres aan ivar@incompanyzen.nl en er wordt een plaats voor u gereserveerd. Klik hier voor meer informatie over het programma of deze dag.

Vind je het een goed artikel? Geef het dan graag een hartje en deel het met andere geïnteresseerden.