ZenActueel:
Iedere dag inspiratie voor een zenvol leven

Steeds opnieuw beginnen

5

Door Rients Ranzen Ritskes / Zen.nl Nederland / 5 Mei 2026

Toen mij werd gevraagd iets te schrijven over ‘opnieuw beginnen’, zei ik vanzelfsprekend ja. Immers, opnieuw beginnen is onze grote oefening. Shunryu Suzuki maakte het tot een kernthema met zijn beroemd geworden boek Zen Mind, Beginner’s Mind. Beginner’s mind is bijna synoniem geworden aan zenbeoefening.

Toch duurde het twee maanden voor ik begon aan dit artikel. Ik had het gevoel dat mijn beschrijving ervan te weinig nieuw zou zijn. Alsof ‘opnieuw beginnen’ te gemakkelijk was, en daarmee een platgetreden pad. Te gemakkelijk aan de ene kant en aan de andere kant te moeilijk om nog iets aan toe te kunnen voegen. Gelukkig bezocht ik de afgelopen weken twee inspirerende tentoonstellingen: de ene in Denemarken en de andere, twee weken later, in Wenen.

Een enso die schuurt

In het mooi gelegen Clay Museum in Middelfart bezocht ik een overzichtstentoonstelling van het werk van Niels Erik Gjerdevik. Gjerdevik was een veelzijdig kunstenaar en maakte naast keramiek veel grafisch werk met onder meer enkele cirkels, die duidelijk varianten zijn op de beroemde zencirkels. Deze enso’s, de door zenmeesters in één beweging getrokken cirkels, zijn vaak gemaakt met ruwe penselen. Eén van Gjerdeviks cirkels lijk echt zo’n klassieke enso, (zie foto) ware het niet dat Gjerdevik midden in de cirkel, met kleine stippen, iets heeft getekend dat mij deed denken aan een Eiffeltoren. Mijn eerste reactie was irritatie. Dat dóe je toch niet met een mooie enso?! Maar vrijwel direct volgde een tweede gedachte: waarom niet?

Geïnspireerd door mijn Japanse zenmeester Hirata Roshi heb ik zelf ook enso’s gekalligrafeerd. Na er vele gemaakt te hebben, ontstond de behoefte om te experimenteren. Om opnieuw te beginnen. Zo ontstonden onder andere mijn ‘Pollock-stijl-enso’s’: cirkels omgeven door veel spatten inkt, spatten die een soort sterrenhemel suggereren. Opvallend genoeg werden juist deze exemplaren het populairst onder de belangstellenden.




Deze behoefte aan vernieuwing van een eeuwenoude traditie zien we niet alleen bij Gjerdeviks en mij, maar bij velen die enso’s maken. In dit verband moet de naam van Fabienne Verdier genoemd worden. Zij maakt haar enso’s vaak met penselen die groter zijn dan zijzelf. Ze heeft een speciale installatie gebouwd om deze reusachtige penselen in haar handen over het doek te laten bewegen. Zie foto met haar drie rode enso’s op groene achtergrond.

De cirkel die geen cirkel is

Twee weken later, bij een bezoek aan het Haus van Friedensreich Hundertwasser in Wenen, viel alles op zijn plaats.

Hoewel Hundertwasser zeer wel bekend was met zen en Japan - hij leefde jarenlang in Japan en was getrouwd met een Japanse kunstenares - komt bij hem, de enso niet herkenbaar terug. Maar wat hij over cirkels en spiralen schrijft, biedt een nieuw perspectief op ons idee van opnieuw beginnen. Hij ontkent eigenlijk het bestaan van cirkels en toen ik dat las, wist ik het meteen; hij heeft gelijk. Wat wij als cirkel zien, is wezenlijk een spiraal. Zelfs wanneer je met een passer een ‘perfecte cirkel’ tekent, ontstaat er op het sluitpunt, waar begin en einde samenkomen een kleine overlap. Daar ontstaat een verdikking, de ene laag over de andere. De lijn schuift eroverheen. Dit ‘dikte verschil’ laat zien dat er geen begin en geen einde is. Er is geen sprake van een cirkel, maar van een spiraal.




Hundertwasser schrijft (in mijn vertaling): De spiraal is het symbool van leven en dood.

De spiraal bevindt zich precies op het punt waar levenloze materie in leven overgaat.
Ik ben ervan overtuigd dat de daad van schepping de vorm van een spiraal had. Ons hele leven verloopt in spiralen. Onze aarde beschrijft samen met de zon een spiraalvormige baan in het universum. We bewegen ogenschijnlijk in cirkels, maar we keren nooit terug naar hetzelfde punt. De cirkel is nooit helemaal gesloten. We passeren hooguit steeds opnieuw ‘dezelfde’ omgeving.

De ware spiraal is niet geometrisch, maar organisch. Ze zwelt, wordt dunner en dikker en beweegt om obstakels heen. De spiraal toont leven en dood in beide richtingen. Vanuit het centrum, het oneindig kleine, betekent zij geboorte en groei. Maar wanneer zij groter en groter wordt, lost zij op in de oneindige ruimte en sterft zij zoals golven verdwijnen in stil water.

Omgekeerd, wanneer de spiraal zich vanuit de ruimte samentrekt, ontstaat leven. Zij concentreert zich tot het oneindig kleine, dat wij niet kunnen bevatten en dat wij daarom dood noemen. De spiraal groeit en sterft als een plant. Zij volgt haar eigen weg. En daarin maakt zij geen fouten.

Geen opnieuw beginnen

Onder deze perceptie zit een fundamentele gedachte van vernieuwing die voorbij ‘opnieuw beginnen’ gaat. Er is geen begin en einde, geen nieuw en oud. Alles is altijd nieuw, elk moment is uniek en zal zich in de wereldgeschiedenis nimmer herhalen. Dus we hoeven niet opnieuw te beginnen, sterker nog, dat kan niet eens. Wel kunnen we steeds beter leren zien en voelen dat alles en elk moment altijd nieuw is. En dat is wat ik denk dat we in de zentraditie bedoelen met de beginners mind.

ZenActueel Blog

Aanbevolen links:
Zen Incompany
Zen.nl winkel

ZenActueel nieuwe artikelen

Kijk dit ben ik

Ben ik misschien toch geen bitch?

Oorlog brengt ook dichter bij elkaar

Over bubbels en het Zeigarnik effect

Wat te doen in een wereld vol onrecht

De koan die je leven openbreekt