ZenActueel:
Iedere dag inspiratie voor een zenvol leven
Tom van de Heijden op de Wall of Fame
Wie is Tom van der Heijden?
Tom van der Heijden (49) woont met zijn partner Margo in Vinkel, Noord-Brabant. Hij werkt als verpleegkundige in een verpleeghuis in Mill, waar hij samen met twee collega-verpleegkundigen eindverantwoordelijk is voor de kwaliteit van zorg op meerdere woongroepen. Zen is daarnaast een wezenlijk onderdeel van zijn leven. Naast zijn werk als verpleegkundige is hij met veel plezier actief als zenleraar en zencoach. In beide rollen probeert hij dezelfde houding te beoefenen: aandachtig aanwezig zijn bij wat zich aandient, zonder direct te oordelen. Hij is ook opleider binnen Zen.nl en oprichter van Zen.nl Den Bosch, waarvan hij de leiding enkele jaren geleden heeft overgedragen aan Anjo Keunen.De keuze voor de onzichtbaren
In zijn thesis koos Tom niet voor een voor de hand liggende onderzoeksgroep zoals verpleegkundigen of artsen. Nee, hij richtte zijn aandacht op schoonmakers in een GGZ-instelling, specifiek rondom hun ervaringen bij calamiteiten. Die keuze kwam niet uit de lucht vallen. Tom werkte zelf ooit als schoonmaker bij de Nederlandse Spoorwegen en merkte ook in zijn huidige werk in de verpleeghuiszorg hoe schoonmakers er wel zijn, maar zelden werkelijk worden gezien. Hij voelt zich met hen verbonden en in zekere zin nog steeds één van hen. Zijn onderzoek werd een verkennende zorgethische studie naar hun ervaringen. Niet vanuit afstandelijke analyse, maar vanuit betrokkenheid en aandacht.Kwetsbaarheid en macht
Vanuit de Utrechtse zorgethiek onderzocht hij hun situatie door de lenzen van kwetsbaarheid en machtsverhoudingen. Mensen, zo stelt de zorgethiek, bestaan altijd in onderlinge afhankelijkheid en relaties. Dat maakt kwetsbaarheid onvermijdelijk. Zijn bevindingen bevestigden dat schoonmakers zich geregeld niet volledig erkend voelen binnen institutionele structuren. Hun positie in de hiërarchie maakt hen kwetsbaar, zowel fysiek als mentaal. Maar daar bleef het niet bij.De impliciete zorg
Wat in het onderzoek naar voren kwam, was hun diepe betrokkenheid bij cliënten. Schoonmakers blijken vaak een impliciete zorgrol te vervullen. Zij maken een praatje, signaleren veranderingen, tonen aandacht. Zij ervaren hun werk niet alleen als schoonmaken, maar tevens als bijdragen aan het welzijn van de bewoners van de instelling. Over deze zorgende rol bleek in de wetenschappelijke literatuur nauwelijks iets te vinden. Het staat niet in de functiebeschrijving, maar het gebeurt wel. Hier werd iets zichtbaar dat eerder niet was gezien.Kwetsbaarheid als potentieel
Een van de meest verrassende inzichten ontstond rondom het begrip kwetsbaarheid. In veel literatuur wordt kwetsbaarheid opgevat als iets dat schade veroorzaakt en daarom moet worden voorkomen of geminimaliseerd. Maar er bestaat ook een andere benadering: kwetsbaarheid als openheid, als mogelijkheid tot groei. Wanneer vanuit dat perspectief naar de situatie van de schoonmakers werd gekeken, veranderde het beeld. Zij ervaren hun werk als zwaar en intensief, maar tegelijk halen zij er veel voldoening uit. De onderlinge steun tussen collega’s is groot. Zij fungeren voor elkaar als geestelijk verzorger. Het niet-gezien worden blijkt paradoxaal. Enerzijds brengt het risico’s met zich mee en vraagt het om erkenning. Anderzijds lijkt het soms juist ruimte te creëren om op eigen wijze betekenisvol te zijn voor cliënten. Kwetsbaarheid blijkt ook een kracht.Zen en aandacht
Wat deze scriptie bijzonder maakt, is niet alleen de inhoud, maar ook de houding. Het vermogen om te kijken zonder vooraf vast te leggen wat men zal zien. Om aandacht te geven aan wie doorgaans buiten beeld blijft. Dat is ook de kern van zenbeoefening. Niet zoeken naar spectaculaire inzichten, maar zorgvuldig aanwezig zijn bij het gewone. Soms blijkt juist daar iets wezenlijks te gebeuren. Tom pleit voor meer erkenning van de impliciete zorg van schoonmakers en voor vervolgonderzoek naar de impact van hun werk op het welzijn van cliënten. Meer helderheid hierover kan bijdragen aan gelijkwaardiger samenwerking en het slechten van te hoge schotten tussen beroepsgroepen. Misschien is dat ook de bredere les van deze scriptie. Dat zorg niet alleen plaatsvindt waar wij haar verwachten. En dat wie bereid is aandachtig te kijken, ontdekt dat betekenis zich vaak aan de rand bevindt. Soms is het niet de luidste stem die het meest bijdraagt, maar de stille aanwezigheid die het verschil maakt.ZenActueel Blog
Aanbevolen links:
Zen Incompany
Zen.nl winkel
ZenActueel nieuwe artikelen
Hou je mond dicht en slaap beter
Wanneer succes niet gelukkig maakt
Waar geloof jij echt in?
Leren kijken in Kyoto
Idealisten onder ons, houdt vol!
Zen en niet weten wat je ziet