Klik hier en ontvangons wekelijks online magazine

ZenActueel:
Iedere dag inspiratie voor een zenvol leven

Zen.nl, Zen, meditatie, leren mediteren, Rients Ranzen Ritskes, trots, verwaandheid, goddelijk, Dogen, Sangha, Michel Dijkstra, stilte, leegte, Boeddha, soera, afgescheidenheid, compassie, Zhuangzi, verwarring, harmonie, Tao te Ching

Michel Dijkstra na afloop van zijn inleiding in gesprek met een van de deelnemers

Trots, verwaandheid of goddelijk?

Door Rients Ritskes / Zen.nl Nederland / Zen.nl Nijmegen / 24 september 2026

Samenvatting van Michel Dijkstra’s lezing

Trots heeft in het boeddhisme van oudsher een slechte naam. Dus een goede reden om tijdens de landelijke themadag voor zenleraren en zencoaches (zioppers in opleiding) eens goed stil te staan bij wat het woord trots kan aanduiden. Voor een publiek van ongeveer honderd zioppers en hun gasten belichten verschillende sprekers het thema vanuit verschillende perspectieven. Zo ook onze vaste gastspreker, filosoof en boeddholoog Michel Dijkstra. Hij begon te vertellen dan in de gangbare boeddhistische opvatting trots gemakkelijk verbonden wordt met verwaandheid: jezelf voortdurend vergelijken met anderen en denken dat je beter, slechter of even goed bent. Zelfs de overtuiging dat je minder bent dan een ander, kan volgens de Theravada boeddhistische denker Buddhaghosa een vorm van trots zijn. Je blijft immers vooral met jezelf bezig.

Michel liet verder vooral zien dat het boeddhisme naast de negatieve kijk op trots ook echt ruimte biedt voor een andere kijk op trots. Niet de trots waarmee je jezelf boven anderen plaatst, maar de vreugdevolle erkenning dat je iets waardevols hebt bijgedragen of tot stand gebracht. En het wegwuiven van die erkenning is misschien toch niet zo goed als we soms willen geloven.

In het verleden waren niet alle zenmeesters zo bescheiden als sommigen misschien denken. Bankei en Dōgen konden voluit en met trots spreken over hun inzichten, leerlingen en nalatenschap. Bij Dōgen gaat het dan niet alleen om trots op een boek of een bijzondere gedachte, maar vooral om wat hij als meester tot stand had gebracht. Hij had leerlingen opgeleid en een sangha opgebouwd. Dat is trots met de dankbaarheid iets waardevols te hebben gedaan.

In die zin mogen wij ook trots zijn op Zen.nl. Niet omdat wij beter zouden zijn dan andere organisaties, maar omdat we samen een grote sangha hebben opgebouwd en zoveel mogelijk mensen elke dag proberen zoveel mogelijk mensen te faciliteren op hun pad naar duurzaam geluk. Wie daar jarenlang aandacht, tijd en energie aan heeft gegeven, hoeft niet te doen alsof het resultaat niets betekent. Gezonde trots is kunnen zeggen: Kijk eens wat we samen hebben opgebouwd.

Goddelijke trots

Michel besprak vervolgens een vorm van trots waarover wij binnen zen veel minder spreken: de goddelijke trots van het vajrayana, het esoterische of tantrische boeddhisme. Daarbij gaat het niet om de gedachte dat je als persoon goddelijk of bijzonder bent. Je oefent vanuit het diepe vertrouwen dat de boeddhanatuur al in je aanwezig is.

Michel pakte daarbij mijn rituele dokusan-bel en toonde die aan de zaal. Boven deze bel staat een vajra: het diamantvormige symbool waaraan het vajrayana zijn naam ontleent. Tibetaanse meesters gebruiken de vajra ook als een soort scepter, enigszins vergelijkbaar met de staf van een zenmeester. De vajra wordt zowel met een diamant als met een bliksemschicht vergeleken. Als bliksem doorklieft hij de duistere nacht van de illusie; als diamant staat hij voor de onverwoestbaarheid van de leer van de Boeddha.

Waar zen vaak rechtstreeks mediteert op stilte en leegte, kiest het vajrayana dikwijls een andere weg: via de vorm naar de leegte. In de Japanse Shingontraditie, die nauw verwant is aan het vajrayana, vind je daarom een overweldigende rijkdom aan vormen. In een schemerige tempel ruik je sterke wierook, zie je gouden beelden oplichten en hoor je het reciteren van soetra’s voor de kosmische Boeddha. Beoefenaars maken mudra’s, bestuderen afbeeldingen en leggen mandala’s. Alle kleuren, klanken, geuren en bewegingen worden gebruikt om de boeddhanatuur te leren ervaren.

Het beroemdste voorbeeld is de zandmandala. Onder het toeziend oog van een meester leggen leerlingen met gekleurd zand een ingewikkelde mandala. Ieder vlakje wordt met uiterste precisie aangebracht. Dagenlang werken zij met volledige aandacht aan een kunstwerk dat steeds mooier en indrukwekkender wordt. En dan komt de meester met een bezem die in één beweging de mandala wegveegt.

Juist dat laatste is essentieel. Eerst geef je alle aandacht aan de vorm. Je ontwikkelt vaardigheid, discipline en misschien zelfs terechte trots op wat je hebt gemaakt. Vervolgens laat je het zonder aarzeling los. Via de vorm kom je bij de leegte. Gezonde trots betekent dus niet dat je onverschillig bent over het resultaat, maar dat je iets moois kunt maken zonder je identiteit eraan op te hangen.

Trots zonder afgescheidenheid

De goddelijke trots van het vajrayana gaat nog een stap verder. Tijdens de meditatie identificeert de beoefenaar zich met een boeddha of bodhisattva. Niet om het ego op te blazen, maar juist om de gewone gedachte ik ben maar een beperkt en afgescheiden mens te doorbreken. Je probeert te ervaren dat wijsheid en compassie geen eigenschappen zijn die alleen aan grote meesters toebehoren. Ook jij kunt er uitdrukking aan geven.

Dat is een non-duale vorm van trots. Je bent niet trots omdat jij iets bezit wat de ander niet heeft. Je bent trots omdat je deel uitmaakt van iets groters en daaraan kunt bijdragen. De tegenstelling tussen trots en bescheidenheid valt dan grotendeels weg. Je erkent je mogelijkheden zonder te vergeten hoeveel je aan anderen en aan de omstandigheden te danken hebt.

Wat je niet weet

Michel eindigde zijn voordracht met een passage uit de Zhuangzi. De kennis van de mens is kleiner dan alles wat hij niet weet en de tijd dat hij leeft is korter dan de tijd dat hij niet leefde. Toch proberen we met onze kleine hoeveelheid kennis de volle omvang van de werkelijkheid te omvatten. Volgens Zhuangzi raken we daardoor onvermijdelijk in verwarring.

Dat is niet alleen een filosofisch probleem, maar ook een moreel probleem. Zodra mensen denken precies te weten hoe de wereld in elkaar zit, gaan zij haar naar hun hand zetten. Kennis wordt dan gebruikt om te beheersen en komt terecht in machtsstructuren. Ook onze omgang met de natuur laat zien wat er gebeurt wanneer we denken dat alles door ons begrepen, gebruikt en in beslag genomen kan worden. In de geest van de Tao Te Ching kunnen we daarom zeggen: wat je niet weet, is misschien wel belangrijker dan wat je wel weet. Maar ben je je bewust van wat je allemaal niet weet?

In het verhaal ontdekt de god van de Rivier bij zijn aankomst in de Noordzee hoe klein zijn eigen rivier eigenlijk is. Hij bewondert daarom de god van de zee als groot en machtig. Maar die antwoordt dat ook hij zich slechts tussen hemel en aarde bevindt als een klein steentje of een boompje op een geweldig grote berg. Waarom zou hij zich dan iets verbeelden?

Dat is misschien de gezondste vorm van trots: in dankbaarheid erkennen wat je door ervaring wezenlijke dingen hebt geleerd en dat inzicht aan sommigen hebt kunnen doorgeven, zonder daarbij te denken dat je daarom de maat van alle dingen bent. We mogen trots zijn op een boek, op leerlingen, op een actieve sangha die in harmonie werkt aan onze missie om met de zenfilosofie en zenmeditatie zoveel mogelijk mensen te faciliteren op hun pad naar duurzaam welzijn. Dat mag, zolang die trots samengaat met dankbaarheid en het besef dat het resultaat nooit van ons alleen is.