ZenActueel:
Iedere dag inspiratie voor een zenvol leven
Vlag, zen en wetenschap
Door
Rients Ranzen Ritskes & Tom Van Terwisga /
Zen.nl Nijmegen /
Zen.nl Nederland / 31 maart 2026
Wat kunnen we van een wapperende vlag en het commentaar van Huineng leren?
Een wapperende vlag kan van alles betekenen: vreugde, protest of verbondenheid. We zien een vlag en vrijwel onmiddellijk geven we er betekenis aan. Zelden staan we stil bij wat we feitelijk waarnemen. De Chinese zenmeester Huineng (638 – 712) deed dat wel. In een beroemde discussie over wat nu eigenlijk beweegt, de vlag of de wind, zei hij:
‘Niet de vlag beweegt, niet de wind beweegt, alleen de geest beweegt.’
Toen ik dit voor het eerst las, vond ik het vooral mystiek klinken. Met een achtergrond in de natuurkunde denk je direct al snel in termen van oorzaak en gevolg: luchtstroming zet het doek in beweging, het doek beïnvloedt op zijn beurt de stroming. Dat is helder en toetsbaar. Maar daarmee denk je al in een model.
Wetenschap werkt met theoretische modellen. We kiezen een perspectief, definiëren begrippen, stellen referenties vast. Daarmee maken we de werkelijkheid begrijpelijk. Maar we beschrijven haar altijd vanuit een gekozen standpunt. Dat inzicht werd in de moderne fysica zichtbaar gemaakt door Albert Einstein. Beweging blijkt nooit absoluut. Ze is altijd relatief ten opzichte van een bepaalde referentie.
Bijna iedereen kent dit uit eigen ervaring. Je zit in een stilstaande trein. Plotseling lijkt het alsof je vertrekt. Even voel je de beweging. Totdat blijkt dat je nog stilstaat en het de trein naast je is die wegrijdt. Wie beweegt er nu? Jij of de ander? Het antwoord hangt af van waar je je referentie legt. Met een kleine verschuiving in perspectief verandert de waarneming van je omgeving.
Dat perspectief veel invloed heeft op wat wij zien, blijkt ook uit de wereldkaart van Gerardus Mercator (1512 – 1594). Bekend van zijn Mercatorprojectie (1569). Zijn resulterende twee dimensionale wereldkaart maakte navigatie mogelijk, maar vervormde de oppervlaktes sterk. Groenland lijkt op zijn kaarten enorm groot, Afrika relatief klein. De aarde zelf veranderde niet, ook al doet het gekozen perspectief dat soms vermoeden.
Het treinvoorbeeld laat je even voelen wat zo’n perspectiefwisseling met je doet. Je raakt kort gedesoriënteerd. Precies dat gevoel kun je ook hebben bij het lezen van het verhaal van de vlag. Het verhaal schudt aan de basis van je normale perspectief. Toch gaat Huineng nog verder dan deze relativiteit van perspectief. Hij zegt niet simpelweg dat we ons vergissen over wat beweegt. Hij zegt iets nog radicalers: dat er alleen ‘beweging’ is in de geest. Benoemen, onderscheiden en vaststellen dat iets beweegt, dat alles is primair een activiteit van ons waarnemen en ons denken.
Dat betekent niet dat er geen lucht stroomt of dat het doek stil hangt. Het betekent wel dat wat wij als ‘beweging’ ervaren, een model is, iets dat al door onze ideeën wordt gevormd. Hier ontmoeten zen en wetenschap elkaar. Niet in het ontkennen van de wereld, maar in het besef dat waarneming nooit losstaat van ons denken over hetgeen we waarnemen en het standpunt dat wij innemen.
Zen voegt daar nog iets aan toe. In meditatie onderzoeken we niet alleen wat we waarnemen, maar ook hoe wij waarnemen. We leren zien hoe snel ons denken betekenis toevoegt, hoe vanzelfsprekend onze interpretaties voelen, en hoe relatief ze uiteindelijk zijn. In een tijd waarin meningen snel verharden tot zekerheden, is die perspectivische lenigheid geen luxe. Ze is een voorwaarde om werkelijk in contact te blijven met een wereld die voortdurend beweegt.
Voor de filosofen onder ons
De vraag die onder dit alles ligt, gaat niet alleen over hoe wij waarnemen, maar over wat werkelijkheid eigenlijk ís. Bestaat beweging onafhankelijk van ons, of ontstaat wat wij ‘beweging’ noemen pas binnen het domein van ons bewustzijn? De moderne fysica heeft laten zien dat beweging nooit absoluut is. Sinds Albert Einstein weten we dat zij altijd relatief is ten opzichte van een gekozen referentie. Wat beweegt, hangt af van waar je staat. De fenomenologie van Edmund Husserl ging nog een stap verder. Hij wees erop dat alles wat wij ervaren altijd verschijnt in ons bewustzijn. Wij hebben nooit toegang tot een wereld ‘op zichzelf’, maar alleen tot de wereld zoals zij zich aan ons toont. Dat betekent niet dat de wereld uitsluitend een product van onze fantasie is. Wel dat de wereld zoals wij haar kennen altijd mede gevormd wordt door de manier waarop wij haar zien en begrijpen. De uitspraak van Huineng kan dan gelezen worden als een uitnodiging om dat proces zelf te onderzoeken. Niet om de wereld te ontkennen, maar om te zien hoe ons denken voortdurend - wel of juist niet - meebeweegt en daarmee de werkelijkheid mede vormgeeft en betekenis verleent.
De moraal
Dit vijftien eeuwen oude zenverhaal over de vlag en de wind is nog steeds een actuele uitnodiging om flexibel te leren denken, te oefenen in het dansen tussen abstractieniveaus en invalshoeken. Een oproep om je bewust te zijn van je perspectief en plezier te ervaren in het kunnen wisselen ervan!
Ontvangen is ook een kunst
De begrafenis die mijn leven veranderde
Een stille accountant
Woestijnsesshin
Freud, Jung en de bubbels (3)
Freud, het surrealisme en zen