Klik hier en ontvangons wekelijks online magazine
ZenActueel:
Iedere dag inspiratie voor een zenvol leven
Wie moet ik helpen?
Door
Rients Ritskes /
Zen.nl Nederland /
Zen.nl Nijmegen / 1 oktober 2026
Tijdens de afgelopen vakantie zag ik op een van de snikhete dagen in een uitverkochte bioscoopzaal zonder airconditioning de film
Agatha’s Almanac. De documentaire gaat over de hoogbejaarde Agatha, die alleen woont op de boerderij van haar familie in Canada. Ze heeft geen stromend water, geen auto en geen smartphone. Wat ze wel heeft, is een hele grote moestuin. En daarin werkt ze haar hele leven lang, zonder zich te vervelen. Ze zaait, wiedt, oogst, verzamelt zaden en maakt voedsel in voor de winter. Niet af en toe een uurtje als hobby, maar als haar manier van leven. Ze is in de negentig en haar bewegingen zijn niet meer die van een jonge vrouw. Toch blijft ze doen wat ze haar hele leven heeft gedaan. Het is een prachtige, verstilde film, met de nodige humor. Maar wat vooral opvalt is dat ze met tuin, maar zonder man of kinderen gelukkig is en gezond oud wordt. Niemand heeft voor haar een beweegprogramma bedacht. Ze hoeft niet naar de sportschool om haar spierkracht op peil te houden en ze heeft geen cursus nodig om haar leven betekenis te geven. De tuin zorgt voor alles.
De dag na mijn bioscoopbezoek lees ik in Trouw een hele positieve recensie over
De dood en de tuinman van de Bulgaarse schrijver Georgi Gospodinov. Hij schrijft daarin over zijn vader, die oud en ziek wordt en uiteindelijk sterft. Maar zolang het kan, blijft zijn vader - net als Agatha - in de tuin werken. Terwijl de dood dichterbij komt, moeten er nog steeds tomaten worden geplant, bomen gesnoeid en planten verzorgd. Is dat het geheim van gezond ouder worden? Niet te vroeg ophouden met de dingen die moeite kosten.
En moeten we het oudere mensen wel altijd meteen gemakkelijker maken? Geven we sommige mensen niet te snel een scootmobiel, gehoorapparaat of elektrisch verstelbaar bed? Natuurlijk is helpen soms nodig. Maar hulp neemt ook iets van mensen af.
In de klassieke verzameling zenverhalen
Zen zin, Zen onzin staat het verhaal van de oude zenmeester Hyakujo. Zelfs toen hij tachtig was, werkte hij iedere dag samen met zijn monniken in de tuin. Zijn leerlingen vonden dat hij zich op zijn leeftijd niet meer zo moest inspannen. Daarom verstopten ze zijn tuingereedschap. Hyakujo stopte daarop met eten. De volgende dag weer. Geen gereedschap, geen eten. Uiteindelijk begrepen de monniken de boodschap en gaven hem zijn gereedschap terug. Hyakujo ging weer aan het werk en at daarna zijn maaltijd. Zijn beroemde uitspraak luidde:
Een dag niet werken, een dag niet eten.
Zijn leerlingen dachten dat ze hem hielpen door hem het zware werk uit handen te nemen. Hyakujo maakte duidelijk dat ze hem daarmee juist iets wezenlijks afnamen. Werk houdt niet alleen de tuin, maar ook de tuinier in conditie.
Dat geldt letterlijk. Naarmate we ouder worden verliezen we spiermassa, kracht en conditie. Blijven lopen, tillen, bukken, trekken en duwen helpt dat proces af te remmen. Een tuin is wat dat betreft een uitstekende sportschool. Maar misschien is het psychologische effect minstens zo belangrijk. Wie voor iets moet zorgen, heeft een reden om op te staan. Er wacht iets op je. Er moet iets gebeuren en blijkbaar ben jij degene die het moet doen. Tuinieren is ook een van de belangrijke ingrediënten van het leven op Okinawa, daar waar de meeste mensen 100 worden.
Ik moest daarbij denken aan nog een ander zenverhaal dat Suzuki eens vertelde. Een monnik ziet tijdens het gezamenlijk lopen in kinhin-lijn, een oude tuinier met moeite een zware kruiwagen tegen een helling opduwen. Een monnik stapt uit de rij en helpt hem. Wij denken dan al snel: goed gedaan. Maar deze monnik wordt uit het klooster gestuurd.
Het verhaal is provocerend, juist omdat helpen voor ons bijna automatisch goed is. De vraag is echter of iedere last waarvan wij iemand kunnen bevrijden ook een last is waarvan we iemand móéten bevrijden. Misschien had die oude tuinman die kruiwagen juist nodig.
Dit is geen pleidooi om iemand die werkelijk hulp nodig heeft aan zijn lot over te laten. Maar er bestaat ook zoiets als te veel helpen. We kunnen uit zorgzaamheid precies die inspanning wegnemen die iemand sterk, zelfstandig en betrokken bij het leven houdt. Agatha blijft zaaien omdat er gezaaid moet worden. De vader van Gospodinov blijft tuinieren terwijl zijn einde nadert. Hyakujo wil op zijn tachtigste zijn gereedschap terug. Ze vertellen eigenlijk hetzelfde verhaal.
Een zinvol leven is niet noodzakelijk een gemakkelijk leven. Misschien ontlenen we een deel van onze gezondheid en ons levensgeluk juist aan het feit dat er iets van ons wordt gevraagd. Dus zie je deze zomer een oude vrouw in haar tuin moeizaam een volle kruiwagen voortduwen, ren dan niet onmiddellijk op haar af. Kijk eerst eens goed. Misschien heeft ze jou niet nodig, maar die kruiwagen wel.
Illustratie AI gegenereerd
Binnen trainen, buiten winnen
Trots, verwaandheid of goddelijk?
Dansen met de dood
Van dagdromen naar het nu
De boom gaat dood