Klik hier en ontvangons wekelijks online magazine

ZenActueel:
Iedere dag inspiratie voor een zenvol leven

Zen.nl, Zen, meditatie, leren mediteren, Rients Ranzen Ritskes, zenmeester, leren, leven, duurzaam gelukkig, functioneren, shoshin, beginnersgeest, concentratie, zelfkennis, bewustzijn, aandacht, oefenen, eenvoud, fouten, ego, organisatie, leerling, online cursus, overtuigingen, levenskunst

Zen: een leven lang leren

Door Rients Ritskes / Zen.nl Nederland / Zen.nl Nijmegen / 27 oktober 2026

Life-long learning is een moderne term die vooral in het bedrijfsleven wordt gebruikt. Door technologische ontwikkelingen, internationalisering en kunstmatige intelligentie verandert ons werk zo snel dat wat je vandaag leert, morgen alweer verouderd kan zijn. Daarom moeten medewerkers en organisaties zich voortdurend blijven ontwikkelen. Stilstand is achteruitgang. Een houding van een leven lang leren wordt daardoor steeds belangrijker en die houding kennen we goed in de zentraditie.

In zen geldt al eeuwen als uitgangspunt dat alles voortdurend verandert en wij mensen niet in de laatste plaats. Ons lichaam wordt ouder, relaties ontwikkelen zich en wat gisteren nog vanzelfsprekend leek, kan vandaag ineens onzeker zijn. Vanaf het begin staat in zen daarom de gedachte centraal dat wie goed wil blijven functioneren en duurzaam gelukkig wil zijn, een leven lang moet blijven leren.

Zen is geen verzameling ideeën of een hoeveelheid kennis die je tot je kunt nemen. Je kunt honderd boeken over meditatie lezen en toch nog nauwelijks hebben geleerd om vijf minuten werkelijk stil te zitten. Zen leer je door te oefenen: mediteren, luisteren, vragen stellen, fouten maken, inzicht krijgen en weten dat je steeds opnieuw moet beginnen.

Daarom staat binnen zen het begrip shoshin centraal: de beginnersgeest. Het betekent dat je altijd open en nieuwsgierig blijft, ook wanneer je al veel ervaring hebt. Juist wie denkt precies te weten hoe het zit, leert weinig nieuws. Een beginner kijkt beter, luistert aandachtiger en stelt vragen die een deskundige soms niet meer durft te stellen.

Toen ik op mijn zeventiende begon te mediteren, deed ik dat vooral om mij beter te kunnen concentreren op mijn examens. Ik kon toen niet vermoeden dat deze eenvoudige oefening het begin zou zijn van een levenslange verdieping in bewustzijn, concentratie en zelfkennis. Later trainde ik in Japan bij Hirata Roshi en leefde ik maanden als zenmonnik. In Japen beoefende ik ook theeceremonie, kalligrafie en Raku-keramiek. Al die disciplines draaiden om hetzelfde: aandacht, eenvoud, eindeloos blijven oefenen en steeds weer leren.

Inmiddels mediteer ik al meer dan vijftig jaar en nog steeds zit ik iedere dag tweemaal op mijn kussen. Niet omdat ik mediteren nog altijd niet onder de knie heb, maar omdat er iedere dag iets nieuws te leren valt. Geen meditatie is hetzelfde, omdat ikzelf en de omstandigheden elke dag anders zijn. Sterker nog, een paar jaar geleden werd ik me tijdens een intensieve meditatiesessie bewust van het feit dat zelfs geen enkele ademhaling hetzelfde is.

Het leven als leerschool

In zen is het dagelijks leven uiteindelijk de belangrijkste leerschool. Ooit las ik met veel plezier een zenboek met de titel Het dagelijks leven als oefening. De praktijk kan je dingen leren wat geen boek je kan bijbrengen. Voorwaarde is wel dat je bereid bent te onderzoeken wat er gebeurt. En dat vraagt een andere omgang met fouten. Veel mensen hebben uit hun opvoeding of schooltijd meegekregen dat fouten maken dom is en een bewijs van tekortschieten. Ze schamen zich als ze iets niet weten of kunnen. Dit vormt in de ontwikkeling van velen een probleem, want daardoor wordt leren pijnlijk. Voor hen betekent leren vooral dat ze moeten toegeven dat ze aanvankelijk iets niet wisten. Bang zijn fouten te maken en je daarvoor te moeten schamen maakt je (ego) kwetsbaar en met zo'n kwetsbaar ego leert het moeilijk.

Maar als je echt en bewust leert, bestaan er geen fouten en zijn onvolkomenheden in het leerproces al helemaal geen bewijs van domheid. Alle onvolmaaktheden zijn oefenmateriaal. Die houding maakt je moedig: je durft iets te proberen, te onderzoeken wat niet werkte en opnieuw te beginnen.

Daarmee is de zentraditie opvallend modern. Organisaties hebben steeds meer medewerkers nodig die niet krampachtig vasthouden aan wat ze al weten, maar nieuwsgierig blijven en 'fouten' durven maken en bespreken. Toch is het voor bedrijven vaak gemakkelijker om over een lerende organisatie te spreken dan er werkelijk een te zijn. Zodra 'fouten' nog worden afgestraft, kritiek niet welkom is of de leiding denkt alle antwoorden te hebben, stopt het leren. En die ouderwetse schoolcultuur leeft nog in veel mensen en organisaties.

Zen.nl als lerende organisatie

Bij de ontwikkeling van Zen.nl heb ik heel bewust geprobeerd deze uitgangspunten van zen ook op de organisatie toe te passen. Zen.nl moest niet alleen een organisatie worden waarin mensen leren mediteren, maar ook een organisatie die zelf voortdurend blijft leren. Daarom worden leraren bij Zen.nl niet alleen opgeleid door kennis over te dragen. Ze leren vooral door onder begeleiding les te geven, ervaringen te bespreken, feedback te ontvangen en hun lessen steeds verder te verbeteren. Cursisten evalueren de cursussen, leraren leren van elkaar en nieuwe inzichten worden verwerkt in het lesprogramma. Ook locatiemanagers en senior opleiders blijven leerling.

Daarbij zijn eenvoud, transparantie en structuur belangrijk. Het moet voor iedereen duidelijk zijn wat we willen bereiken en wat we van elkaar mogen verwachten. Tegelijkertijd moeten de doelen van de organisatie aansluiten bij de intrinsieke motivatie van leraren, medewerkers en cursisten. Mensen leren en ontwikkelen zich het beste wanneer ze begrijpen waarom hun bijdrage ertoe doet. Ik vermoed dat een belangrijk deel van het succes van Zen.nl hierop is gebaseerd. Niet omdat we alles meteen goed doen, maar omdat we steeds bereid zijn te onderzoeken wat beter kan. Cursussen, opleidingen en organisatievormen ontstonden niet achter een bureau als mooie modellen. Ze ontwikkelden zich door te proberen, te evalueren, bij te stellen en opnieuw te beginnen. Een werkelijk lerende organisatie is net als een wijs mens nooit uitgeleerd. Zodra dogmatisme binnensluipt en al het oude behouden moet blijven, begint de verstarring. Steeds opnieuw beginnen is ons adagio.

Ouder worden wordt soms voorgesteld als een periode waarin je vooral moet teren op wat je eerder hebt geleerd. Zen laat iets anders zien. Juist ouder worden biedt nieuw oefenmateriaal. Je lichaam verandert, zekerheden verdwijnen en je moet leren loslaten wat vroeger vanzelf ging. Wie bereid blijft te leren, wordt misschien lichamelijk ouder, maar geestelijk wijzer. Het is in dit kader dan ook heel passend dat we binnenkort een geheel nieuwe online-cursus starten met de titel Zenvol tot in de dood.

Life-long learning betekent in zen dan ook niet dat je steeds meer kennis verzamelt. Het betekent dat je steeds opnieuw bereid bent je overtuigingen los te laten en te ontdekken wat het leven je vandaag probeert te leren. Je bewaart de beginnersgeest en hoe langer je oefent, hoe beter je beseft dat je altijd een beginner blijft. Levenskunst is op je sterfdag nog te leren.