Klik hier en ontvangons wekelijks online magazine

ZenActueel:
Iedere dag inspiratie voor een zenvol leven

Zen.nl, Zen, meditatie, leren mediteren, Rients Ranzen Ritskes, zenmeester, bewustzijn, aandacht, ontvankelijker, signalen, definitie, Sigmund Freud, bewust, onbewust, gedrag, fenomenaal, ervaring, innerlijk, hersenactiviteit, bubbels, Jung, eenheidsbewustzijn, verbondenheid, natuur

Zen en bewustzijn (deel 1)

Door Rients Ritskes / Zen.nl Nederland / 1 september 2026

Mediteren leidt tot meer bewustzijn, maar wat is bewustzijn en wat wordt er dan verruimd? Met die vraag houden vele filosofen, psychologen en tegenwoordig ook neurowetenschappers zich bezig, overigens zonder een echt antwoord te hebben op deze vragen. Als het dan zo mystiek is, is het dan wel de moeite waard om te mediteren en je bewustzijn te verruimen? Het eenvoudige antwoord is ja, want bewustzijn omvat alles wat je ervaart: wat je ziet, hoort, ruikt en voelt, maar ook je gedachten en emoties. Door meditatie wordt je aandacht ontvankelijker en kun je meer ervaren van wat er in en om je heen gebeurt. Onderzoek laat zien dat zenmeditatie de focus van je aandacht en visuele waarneming verbetert en ons gevoeliger maakt voor signalen uit het lichaam. In die zin is een verruimd bewustzijn ook een verruimd leven: na het mediteren zie je de wereld en jezelf helderder. Dit is de conclusie, maar wetenschappers en journalisten raken er niet over uitgeschreven. Denk maar aan het onlangs verschenen populaire boek van Michael Pollan Een wereld verschijnt, op reis door het bewustzijn.

Vrijwel iedereen denkt te weten wat met bewustzijn bedoeld wordt, totdat de vraag werkelijk wordt gesteld. Dan blijkt het begrip verrassend moeilijk te omschrijven en wetenschappers zijn het niet eens over een definitie.

De Oostenrijkse psychiater Sigmund Freud was in het Westen een van de eersten die er uitgebreid studie naar deed en een model ontwikkelde waaruit duidelijk werd dat het bewuste deel van ons bewustzijn slechts een klein deel vormt van ons geestelijk leven.

Volgens Freud bestaat de menselijke geest uit drie lagen: het bewuste, het voorbewuste en het onbewuste. Het bewuste bevat alles waarvan we ons op dit moment bewust zijn. Het voorbewuste omvat herinneringen en kennis die we niet voortdurend paraat hebben, maar die we wel kunnen oproepen. Het onbewuste bevat verlangens, emoties, impulsen en herinneringen die zich grotendeels aan onze directe waarneming onttrekken, maar wel ons gedrag beïnvloeden.

Hoewel Freuds theorie niet in alle opzichten erg populair is, blijft zijn belangrijkste inzicht overeind: een groot deel van ons geestelijk leven speelt zich af buiten ons directe bewustzijn.

Wanneer ben je je ergens bewust van?

Veel moderne filosofen en cognitiewetenschappers sluiten gedeeltelijk aan bij Freuds ideeën. Zij stellen dat we ons bewust zijn van iets wanneer we erover kunnen nadenken, spreken of rapporteren. Als iemand vraagt wat je ziet, voelt of denkt, kun je daar antwoord op geven. Die informatie behoort dan tot je bewuste ervaring. In deze visie is bewustzijn nauw verbonden met toegankelijkheid. Bewuste informatie is informatie die beschikbaar is voor spreken, denken, plannen en handelen. Maar daarmee zijn we er nog niet.

Twee vormen van bewustzijn

Onderzoekers maken tegenwoordig vaak onderscheid tussen twee soorten bewustzijn. De eerste vorm heet toegangsbewustzijn. In dat bewustzijn bevindt zich informatie die beschikbaar is voor redeneren, beslissingen nemen en communiceren. De tweede vorm heet fenomenaal bewustzijn. Dat is de ervaring zelf. De roodheid van een rode roos. De geur van koffie. De smaak van een sinaasappel. Het gevoel van verliefdheid. De pijn van een verbrande vinger. Iedereen weet direct waarover het gaat, maar niemand weet precies hoe zulke ervaringen ontstaan.

Zelf spreek ik graag van omgevingsbewustzijn en intern bewustzijn. Het eerste is je bewust zijn van wat er in je omgeving gaande is. Intern bewustzijn, is je bewust zijn van wat er zich in je lichaam en geest afspeelt.

Het moeilijke probleem

Neurowetenschappers kunnen steeds beter vaststellen welke hersengebieden actief zijn wanneer iemand een kleur ziet, een geluid hoort of een emotie ervaart. Maar daarmee is nog niet verklaard waarom die hersenactiviteit gepaard gaat met een innerlijke ervaring. Waarom voelt rood als rood? Waarom smaakt een sinaasappel zoals een sinaasappel smaakt? Waarom is er überhaupt een bewustzijn? Dat zijn vragen waarop de wetenschap voorlopig nog geen sluitend antwoord heeft.

Van Freud naar Jung naar zen

De indeling van Freud in bewust en onbewust heeft nog steeds grote invloed op hoe wij naar de menselijke geest kijken. Binnen Zen.nl werken we al jaren met een verwant, maar uitgebreider model. Daarin onderscheiden we vier lagen. Bovenaan bevindt zich het bewuste denken. Hier nemen we waar, redeneren we, maken we plannen en onderhouden we contact met onze omgeving. Daaronder ligt het persoonlijk onbewuste. Hier bevinden zich herinneringen, emoties, onverwerkte ervaringen en verwerkte ervaringen in de vorm van inzichten. Veel van wat wij voelen en doen vindt hier zijn oorsprong. Wanneer ervaringen niet volledig verwerkt worden, kunnen zij zich vastzetten als wat wij binnen Zen.nl 'bubbels' noemen: emotioneel geladen, onverwerkte ervaringen die ons gedrag blijven beïnvloeden.

Nog dieper bevindt zich het collectief onbewuste, een begrip dat geïntroduceerd is door Carl Gustav Jung. Volgens Jung delen mensen een laag van universele beelden, symbolen en archetypen die in dromen, mythen en religies steeds opnieuw verschijnen.

Ten slotte onderscheiden veel spirituele tradities een nog fundamentelere laag: het eenheidsbewustzijn. Niet als gedachte of herinnering, maar als de ervaring van verbondenheid waaruit alle ervaringen lijken voort te komen. In de zenbeoefening wordt deze ervaring soms aangeduid als onze oorspronkelijke natuur. De ervaring van dit eenheidsbewustzijn is bijzonder en vaak heel ontspannend. Tijd en ruimte verliezen hun grip op ons denken, waardoor we even de eenheid met alles ervaren.

Vind je dit een leuk artikel? Geef het dan een hartje aub.
Volgende week in deel 2 van dit artikel meer over Pollan en zijn bijzondere ervaringen met meditatie.