Klik hier en ontvangons wekelijks online magazine

ZenActueel:
Iedere dag inspiratie voor een zenvol leven

Zen.nl, Zen, meditatie, leren mediteren, Rients Ranzen Ritskes, zenmeester, bewustzijn, ervaringen, gevoelens, intuïtie, reactie, Freud, Jung, vrijheid, doorzien, brein, interactie, Michael Pollan, denken, voelen, afzonderlijk zelf, verbonden, helder, ego, constructie, introspectie, ruimte, kwetsbaar, digitale afleiding

Zen en bewustzijn (deel 2)

Door Rients Ritskes / Zen.nl Nederland / 10 september 2026

Lees hier deel 1 van dit artikel

Het denken als topje van de ijsberg

Ons bewuste denken is slechts een klein deel van ons gehele bewustzijn. Het bewuste denken lijkt op het werkgeheugen van een computer: een plek waar informatie tijdelijk beschikbaar komt voor spreken, redeneren en handelen.

Onder dat bewuste denken bevinden zich enorme hoeveelheden opgeslagen ervaringen, gevoelens, intuïties en automatische reacties. Moderne neurowetenschappers zouden zeggen dat het grootste deel van onze informatieverwerking buiten het bewustzijn plaatsvindt. Freud en Jung zouden daar waarschijnlijk instemmend bij knikken.

Zen voegt daar nog iets aan toe. Door meditatie leren we niet alleen ons denken beter kennen, maar ook de diepere lagen waaruit gedachten, emoties en inzichten opkomen. Daardoor ontstaat geleidelijk meer vrijheid. Niet doordat gedachten verdwijnen, maar doordat we de oorsprong beter doorzien en er daardoor minder door worden meegesleept.

Een wereld die wordt geconstrueerd

De moderne neurowetenschap heeft nog een verrassende ontdekking gedaan. Wat wij ervaren blijkt geen directe afspiegeling van de werkelijkheid te zijn. Ons brein construeert voortdurend een bruikbaar model van de wereld. Het selecteert informatie, vult ontbrekende gegevens aan en voorspelt wat waarschijnlijk gaat gebeuren. Wat wij waarnemen is daarom niet de werkelijkheid zelf, maar een interpretatie ervan. Dat merk je bijvoorbeeld tijdens een autorit. Soms arriveer je op je bestemming terwijl je je nauwelijks herinnert welke route je hebt gereden. Je was verdiept in een gesprek of in gedachten verzonken. Toch heb je veilig gereden. Blijkbaar gebeurt een groot deel van onze informatieverwerking buiten het bewuste bewustzijn om.

Bewustzijn als relatie

Steeds meer onderzoekers verlaten het idee dat bewustzijn uitsluitend iets is dat zich in het brein afspeelt. Volgens deze visie ontstaat bewustzijn in de voortdurende wisselwerking tussen organisme en omgeving. Een levend wezen neemt waar, reageert, leert en past zich aan. Bewustzijn is dan niet zozeer een ding, maar een interactie-mechanisme. Zelfs een eenvoudige cel onderscheidt wat gunstig en ongunstig is. Zij reageert op veranderingen in haar omgeving en probeert zichzelf in stand te houden. Complexere organismen beschikken over steeds rijkere vormen van interactie en daarmee ook over steeds rijkere vormen van bewustzijn. Vanuit deze benadering is menselijk bewustzijn geen wonderbaarlijke uitzondering, maar een uiterst complexe voortzetting van iets dat al aanwezig is in het leven zelf.

Michael Pollan en de grenzen van het computerdenken

Een interessante bijdrage aan deze discussie komt van de Amerikaanse auteur Michael Pollan. In zijn recente boek over bewustzijn plaatst hij vraagtekens bij een van de meest gebruikte metaforen binnen de moderne neurowetenschap: het idee dat het brein een soort computer is. Die vergelijking heeft veel opgeleverd. We spreken over informatieverwerking, opslag, werkgeheugen en neurale netwerken. Maar volgens Pollan schiet deze metafoor uiteindelijk tekort. Een computer verwerkt informatie, maar leeft niet. Een mens voelt, verlangt, lijdt, geniet, hoopt en vreest. Bewustzijn lijkt daarom meer te zijn dan alleen informatieverwerking.

Sterker nog, Pollan vraagt zich af of bewustzijn misschien niet begint bij denken, maar bij voelen. Hij onderscheidt verschillende niveaus van bewustzijn, variërend van gewaarwording en gevoel tot denken en zelfbewustzijn. Daarmee sluit hij verrassend goed aan bij de gedachte dat het denken slechts het topje van de ijsberg vormt.

Zijn belangstelling voor bewustzijn werd mede gevoed door zijn onderzoek naar psychedelica. Tijdens diepe psychedelische ervaringen blijkt het gewone gevoel van een afzonderlijk zelf soms tijdelijk weg te vallen, terwijl de ervaring zelf juist intenser wordt. Veel mensen beschrijven een gevoel van diepe verbondenheid met hun omgeving, waarbij de gebruikelijke grens tussen 'ik' en 'wereld' vervaagt. Voor Pollan roept dat een fundamentele vraag op. Als het gevoel van een afzonderlijk ik tijdelijk kan verdwijnen terwijl het bewustzijn blijft bestaan, wat is dan eigenlijk de relatie tussen bewustzijn en het zelf?

Die vraag raakt aan een van de oudste vragen binnen de zenbeoefening. Wie of wat is er aanwezig wanneer gedachten, herinneringen, overtuigingen en zelfs het gevoel van een afzonderlijk zelf tijdelijk naar de achtergrond verdwijnen?

Pollan pretendeert niet het antwoord te hebben. Zijn bijdrage is eerder dat hij laat zien hoe beperkt een puur mechanische visie op bewustzijn is. Bewustzijn is niet alleen een kwestie van informatie verwerken, maar vooral een zaak van leven, voelen, ervaren en verbonden zijn.

Wat gebeurt er tijdens meditatie?

Tijdens zazen daalt de aandacht als het ware af van het voortdurend actieve denken naar diepere lagen van ervaring. Onverwerkte emoties kunnen zichtbaar worden. Oude patronen kunnen oplossen. Intuïties en inzichten kunnen ontstaan zonder dat ze bewust worden bedacht. Soms kan zelfs een ervaring ontstaan van diepe verbondenheid met de wereld om ons heen. Niet als een geloof of theorie, maar als een directe ervaring.

Pollan die zelf zenmeditatie beoefende, wijst erop dat bewustzijn mogelijk groter is dan het verhaal dat wij voortdurend over onszelf vertellen. Wanneer dat verhaal even stilvalt, hoeft het bewustzijn niet te verdwijnen. Integendeel, veel mensen ervaren juist meer helderheid, meer verbondenheid en meer openheid. Dat verklaart waarom mensen na een periode van intensieve meditatie vaak helderder zijn gaan zien. Toch beschrijft Pollan zenmeditatie niet als een mystieke openbaring, maar als een systematische manier om het bewustzijn zelf te onderzoeken. In zijn boek A World Appears: A Journey Into Consciousness en interviews daarover noemt hij een aantal inzichten die hij juist aan zijn zenbeoefening toeschrijft.

• Bewustzijn is iets anders dan denken. Pollan ontdekte dat gedachten voortdurend opkomen en verdwijnen, terwijl er tegelijkertijd een vorm van gewaarzijn aanwezig blijft die die gedachten waarneemt. Zen hielp hem onderscheid te maken tussen de inhoud van het bewustzijn en het bewustzijn zelf.
• Het 'zelf' is geen vast object. Tijdens langdurige meditatie merkte hij dat het gevoel van een stabiel 'ik' veel veranderlijker is dan het lijkt. Hij ervaart en beschrijft het ego meer als een proces of constructie dan als een onveranderlijke entiteit. Dat sluit volgens hem aan bij zowel zen als moderne neurowetenschap.
• Aandacht vormt de wereld die verschijnt. De titel A World Appears verwijst naar zijn inzicht dat de wereld zoals wij die ervaren mede ontstaat door de manier waarop aandacht werkt. Wat wij bewust meemaken is geen passieve registratie van de werkelijkheid, maar een actieve constructie. Zen maakte hem daar volgens eigen zeggen veel gevoeliger voor.
• 'Don't know mind' is een serieuze onderzoekshouding. Een belangrijk zen-inzicht voor Pollan is dat je het mysterie van bewustzijn niet te snel moet willen oplossen. In plaats van direct verklaringen te zoeken, leerde hij nieuwsgierig te blijven naar de ervaring zelf. Dat noemt hij de zenhouding van de "don't-know mind".
• Meditatie is een wetenschappelijk instrument. Pollan ziet meditatie niet alleen als ontspanning, maar ook als een vorm van introspectie waarmee je systematisch het functioneren van je eigen bewustzijn kunt onderzoeken. Net zoals een microscoop de buitenwereld zichtbaar maakt, maakt meditatie volgens hem de structuur van de innerlijke ervaring zichtbaar.

Een uitspraak die goed samenvat wat Pollan uit zijn zenervaring meeneemt is ongeveer het volgende: "Je bent niet je gedachten; je kunt leren de ruimte te herkennen waarin die gedachten verschijnen." Dat brengt hem ook tot een bredere conclusie: ons bewustzijn is kwetsbaar. Sociale media, smartphones en AI-systemen proberen voortdurend onze aandacht over te nemen. Daarom pleit hij voor wat hij "consciousness hygiene" noemt: meditatie, periodes zonder digitale afleiding en bewust omgaan met technologie, zodat je eigenaar blijft van je eigen bewustzijn.

Pollan schrijft dat zen hem uiteindelijk niet zozeer heeft geleerd wat bewustzijn is, maar hoe je er zorgvuldig naar kunt kijken zonder het direct in een theorie op te sluiten.

Ondanks alle vooruitgang in de psychologie, filosofie en neurowetenschap blijft bewustzijn een groot mysterie. We weten steeds beter welke hersenprocessen betrokken zijn bij bewustzijn. We begrijpen steeds beter hoe aandacht werkt en hoe het brein informatie verwerkt. Maar wat bewustzijn precies is, blijft een onbeantwoorde vraag waarmee we tijdens de afgelopen sesshin als koan hebben gewerkt. Dat leverde bijzondere ervaringen en inzichten op.