ZenActueel:
Iedere dag inspiratie voor een zenvol leven
Zen en Paul Klee
Klee, met de ogen van zen
Klee observeerde niet om iets te zien, maar om er een dialoog mee aan te gaan. Zijn bekende uitspraak is, dat een lijn een punt is die ging wandelen. Tekenen is voor hem niet iets uit je omgeving om papier zetten, maar een beweging waarnemen en die voortzetten. Klee wist dat vorm leegte is en leegte vorm. En op de grens tussen die twee is er alleen verandering. Verandering zonder begin en zonder einde en zonder onderscheid tussen vorm en vormgever. De kunstenaar geeft de waargenomen energie een nieuwe vorm.Geen reis naar Japan, wel een innerlijke reis
Opmerkelijk genoeg is Klee nooit in Japan geweest. Zijn affiniteit met Japanse kunst ontstond niet door verre reizen, maar door intensief kijken. Hij bestudeerde inktschilderingen, kalligrafieën en houtdrukken die in Europa circuleerden en vond daarin een eenvoud, stilte en concentratie die hem diep raakten. Daardoor werd zijn werk geen imitatie, maar een doorleefde dialoog met het Oosten. Zijn werk laat zien dat een innerlijke reis verder kan reiken dan een geografische. Hij ging niet naar Japan, maar leerde van alles wat uit Japan naar hem toekwam. Klee voelde zich diep aangetrokken tot de Japanse kunst en was gefascineerd door wat hij er leerde over de eenheid in vorm beweging, ademhaling en leegte. In de kalligrafie zag hij hoe één ononderbroken penseelbeweging een wereld van ritme en tijd opent. Hij stelde, geheel in lijn met de zenfilosofie, dan kunst zich manifesteert in de beweging van het penseel. Elke getekende lijn leeft autonoom, ademt, groeit en verandert. De natuur zelf ontstaat uit het penseel. Even belangrijk vond hij het principe van de betekenisvolle leegte, in het Japans ma. Hij ontdekte ma al meer dan 100 jaar geleden. Een begrip dat nu pas meer algemeen bekend wordt in het Westen. Zo verscheen in 2025 het eerste boek hierover in het Nederlands, getiteld De Japanse wijsheid van ma. Het was voor Klee een grote openbaring te zien dat in de Japanse kunst de leegte even actief is als de vorm. Een ontdekking waarmee hij vervolgens veel beroemde schilders en andere kunstenaars heeft geïnspireerd. De leegte van Klee is heel anders dan de witte vlakken van tijdgenoot Mondriaan, die meer door de Theosofie werd geïnspireerd. De witte vlakken zijn daar ingekaderd en ze zijn er een kleur als de andere kleuren. Eerder lijkt het wit van Klee te resoneren met het wit in de tekeningen van Van Gogh uit 1888, zoals de Rotsheuvel met bomen. Ook van Gogh liet zich in die jaren in Parijs enthousiast inspireren door Japanse kunst.Het Aare-landschap: een Japans kamerscherm in Jugendstil
Al ver voordat hij in 1921 begint als docent aan de Bauhaus kunstacademie, en daar alles over Japanse kunst en cultuur kon lezen wat hij maar wilde, was hij sterk beïnvloed door de toen populaire houtsnedes uit Japan. De esthetiek van de houtsnede lag ten grondslag aan de Art Nouveau beweging van begin twintigste eeuw. Zijn vijfdelige Aare-landschap uit 1900 wordt dan ook gezien als een werk uit Klee’s Jugendstilperiode, en laat op onmiskenbare wijze zien hoe sterk hij toen al door Japanse kunst werd gevoed. Dit vroege werk is gecomponeerd als een harmonisch, ritmisch geheel dat doet denken aan een Japans kamerscherm: vijf panelen, een lopende horizon, vloeiende contouren en een merkwaardige afwezigheid van de klassieke Westerse dieptewerking. De vlakke kleurvlakken, de sierlijke contourlijnen, de asymmetrie en de aandacht voor het kleine detail, allemaal kenmerken van de Japanse ukiyo-e prenten die in die jaren massaal in Europa aanwezig en kunstenaars van Van Gogh tot Klee inspireerden. Wie naar Klee’s Aare-panelen kijkt, ziet hoe hij deze oosterse indrukken niet kopieert, maar doet speels en nieuwsgierig vertaalt. Wat het werk zenachtig maakt, is de manier waarop rust en beweging in elkaar grijpen. De rivier stroomt, maar de lijnen blijven stil. De vorm is eenvoudig, maar de aandacht die eruit spreekt is verfijnd. Het vijfdelige werk ademt precies die combinatie van eenvoud en subtiliteit die zo kenmerkend is voor Japanse schermen waarop water en landschap worden verbeeld. Terwijl ik vanuit het Bellevue Hotel op dezelfde Aare kijk, begrijp ik ineens hoe vanzelfsprekend deze verbinding voor Klee moet hebben aangevoeld. In zijn Bauhausperiode werd Klee vaak de Boeddha genoemd omdat hij als geen ander antwoorden wist op de moeilijkste vragen en hij zich openlijk bezighield met het boeddhisme. Hij lijkt volgens bronnen ook een van de eerste te zijn geweest die D.T. Suzuki’s Inleiding tot het zenboeddhisme heeft gelezen in 1934. Toch meen ik ook op basis van mijn bezoek vandaag aan het Klee meseum en onderzoekscentrum hier in Bern, dat zijn kennis van zenkunst al van voor 1900 stamt. Met name een onbekende tekening van hem uit 1898 (rechter afbeelding) vertoont een zo sterke gelijkenis met het werk van de 16e eeuwse zenmonnik en kunstenaar Sesshu, dat het niet aan toeval toe te schrijven is. Dit vroege werk heeft hij gemaakt toen hij 19 jaar oud was, het jaar ook, waarin hij werd afgewezen voor de kunstacademie in München. Hij zal het werk (in de stijl van) Sesshu (linker kalligrafie) zeker gekend hebben en dat was niet heel verwonderlijk. In de jaren 1880-1900 was Japanse esthetiek helemaal hot en München in die tijd daarvan een hotspot. Hij zal, als jong talent zeker deze tentoonstellingen hebben bezocht en de tijdschriften hebben gelezen. Het blad Jugend (waarvan de naam Jugendstil is afgeleid) werd in 1896 in München opgericht. Het was een blad vol met Japanse prenten en sumi-e afbeeldingen. Daarmee is het duidelijk dat zen geïnspireerde kunst en de bijbehorende filosofie, voor Klee zijn hele carrière een actieve bron van inspiratie zijn geweest.
Klee’s zenvolle aandacht
Curatoren van de tentoonstelling in Keulen, Osamu Okuda en Marie Kakinuma ontdekten in Klee’s schetsboeken talloze verwijzingen naar Japanse kunst. Een bekend voorbeeld is een decoratief motief van Katsushika Hokusai dat bijna letterlijk terugkomt in een van Klee’s schetsen. In uit een persoonlijk notitie van Klee blijkt dat zich hier maar al te goed bewust van was. Hij nam het motief niet over om het te imiteren, maar om te begrijpen hoe het werkte. Hij keek, voelde en liet zich leiden door de eenvoud ervan.Japanpapier en kalligrafisch spel
Klee werkte regelmatig op absorberend Japans papier, dat hem uitnodigde tot zachtere, aandachtiger penseelstreken. De ondergrond vroeg rust, net zoals een zenkalligraaf slechts één kans krijgt om een lijn te zetten. In de Keulse tentoonstelling hingen zijn ‘schrijfschilderijen’ naast Japanse kalligrafieën uit de achttiende en negentiende eeuw. Vooral de cirkelvormige kalligrafieën, zoals de Enso, lieten zien hoe dicht Klee’s werk bij de zenpraktijk ligt. Klee was gefascineerd door de autonomie van de lijn, de ademhaling in het gebaar, en de manier waarop een cirkel niet alleen een vorm is maar ook een tijdsspanne en een innerlijke staat vastlegt. In zijn werken uit de jaren dertig vloeien schrift, beweging en vorm samen in één adem.Schrijven als meditatie
Klee schreef duizenden pagina’s dagboeken, niet om zijn leven vast te leggen, maar om zijn kijken en bewustzijn te verfijnen. Hij noteerde lichtval, kleur, geluid, gevoel en innerlijke bewegingen. Zijn schrijven zou model hebben kunnen staan voor het ‘morning-pages-ritueel’ uit het bekende boek: The artist way. Dit boek hebben we als cursusboek gebruikt en veel cursisten hebben daaruit de gewoonte opgepikt om dagelijks te schrijven, schrijven zonder doel maar met een bewustzijnverruimend effect. Klee schreef dat ideeën pas verschijnen wanneer de geest stil wordt. Zijn dagboeken maken duidelijk dat schrijven voor hem een vorm van meditatie was. Zo schrijft hij (Bundiger Tagebuch 1915): “Men moet kunnen wachten. Niet dwingen, niet forceren. In de rust komt de gedachte.”Wat wij kunnen leren van Klee
Klee schilderde en schreef zoals hij leefde. Met aandacht, met humor en met een open blik. Hij toont dat creativiteit niet ontstaat door te willen verrassen, maar door werkelijk te kijken. Zijn werk is een uitnodiging om de wereld niet vast te zetten, maar steeds opnieuw te laten ontstaan. Dat is precies wat we in zazen oefenen. Je begint opnieuw, elke ademhaling, elke gedachte die komt en gaat. Zo wordt je leven iets dat vanzelf gaat.
ZenActueel Blog
Aanbevolen links:
Zen Incompany
Zen.nl winkel
ZenActueel nieuwe artikelen
Misschien wel het mooiste jaar ooit
Behoefte of begeerte?
Zen en Paul Klee
Zen.nl Utrecht verhuist
Kun je spelen zonder ego?
In Memoriam: Jeroen Witkam (1931-2025)