Klik hier en ontvangons wekelijks online magazine

ZenActueel:
Iedere dag inspiratie voor een zenvol leven

Zen.nl, Zen, meditatie, leren mediteren, Rients Ranzen Ritskes, zenvol, etiquette, sesshin, thank you, aandacht, ritueel, omgangsvormen, Boeddha, verlichting, gemeenschap, respect, vriendelijk, dankbaarheid, oefening, vertrouwen, opvoeding, eenzaam, loslaten, situatie, aanvoelen, moment

Zenvolle etiquette

Door Rients Ritskes / Zen.nl Nederland / 16 juli 2026

"Thank you, thank you very much."

Na afloop van mijn teisho (inleiding) tijdens onze internationale zomersesshin deden we iets nieuws. Normaal gesproken staan we dan gewoon op, maken hooguit een kleine buiging en lopen in stilte naar onze plek terug in de zendo. Ditmaal spraken we af het anders te doen. We bogen naar elkaar en zeiden in koor: "Thank you, thank you very much."

Deze eerste keer voelde voor sommigen wat onwennig, anderen vonden het leuk en een paar werden erdoor ontroerd. Maar in zijn geheel leek het goed te bevallen. Het gaat er niet om dat ik als zenmeester bedankt word; ik spreek dezelfde woorden ook uit naar de deelnemers. We bedankten elkaar. Voor de inleiding, voor de aandacht, voor ieders inbreng. Voor de bereidheid samen een week lang te oefenen. Voor de moed om onze grenzen te verleggen, oude bubbels onder ogen te zien en elkaar in dat proces te helpen. Want net zoals het lopen van een marathon gemakkelijker is als je met velen bent, is samen een week lang mediteren veel beter uit te houden dan alleen.

Het kleine ritueel leek een groot effect te hebben op de sfeer. Blijkbaar maakt het uit hoe we afscheid nemen van een moment en hoe we een nieuw moment beginnen. Dit alles deden we ook omdat ik mij afvraag of we in onze samenleving niet iets belangrijks kwijt aan het raken zijn. Het lijkt wel of we met z'n allen steeds minder weten hoe het hoort.

Aan het begin van de week vroeg ik wie het gevoel had van huis uit voldoende te hebben meegekregen over omgangsvormen. Van de ongeveer veertig deelnemers staken slechts een tiental hun hand op. Driekwart vond dus zelf dat ze onvoldoende hadden geleerd over zoiets basaals als goed met elkaar omgaan. Is dat niet opmerkelijk? Want zijn niet juist onze omgangsvormen het smeermiddel van een goed functionerende samenleving?

Boeddha begreep dat

Boeddha was een prins en groeide op binnen de muren van een groot paleis. Wie zo opgroeit, leert al jong alle etiquette-regels. Je krijgt mee hoe je spreekt, hoe je luistert, hoe je iemand begroet, hoe je eet, drinkt en respect toont.

Toen hij later het paleis verliet, op zoek naar verlichting, ontdekte hij zijn beroemde middenweg: niet de luxe van het paleis en niet de zelfkwelling van extreem ascetisme, maar de weg van het oefenen, precies daartussenin. Ik noem dat de weg van het afzien. Zoals een sporter vrijwillig zijn grenzen verlegt om zijn spieren te trainen, zo trainen wij tijdens het mediteren onze geest. We zitten urenlang, vaak met pijn in de knieën, niet omdat we masochisten zijn, maar omdat juist in het verleggen van onze grenzen de mentale groei schuilt.

Zijn leer werd verrassend succesvol. Dat kwam ongetwijfeld mede doordat hij mensen uit alle lagen van de bevolking toeliet tot zijn sangha. Zelfs mensen uit de laagste kasten konden toetreden en werden daarmee lid van de geestelijke gemeenschap, die in India hoog aanzien genoot. Maar daarmee ontstond ook een uitdaging. Veel nieuwe monniken hadden nooit geleerd hoe je je in zo'n gemeenschap gedraagt.

Boeddha besteedde daarom opvallend veel aandacht aan omgangsvormen. Een groot deel van de kloosterregels gaat dan ook niet over meditatie, maar over de manier waarop monniken met elkaar en met anderen omgaan. Niet omdat hij van formaliteiten hield, maar omdat een gemeenschap alleen kan bloeien wanneer mensen weten hoe zij met elkaar om moeten gaan en hoe zij respect tonen.

Een van zijn belangrijkste leefregels was misschien wel de eenvoudigste: Wees vriendelijk. Ook wanneer de ander dat niet is. En dat moet je oefenen. Het is immers gemakkelijk vriendelijk te zijn tegen iemand die vriendelijk is. Veel moeilijker is het vriendelijk te blijven wanneer de ander dat niet is.

Daarnaast leerde hij zijn volgelingen dankbaarheid. Wanneer zij voedsel ontvingen tijdens hun bedelronde, bedankten zij hun gevers uitbundig en oprecht. Vriendelijkheid en dankbaarheid waren daarmee niet alleen beleefdheidsvormen, maar dagelijkse oefeningen.

In het Japanse zenklooster waar ik vele jaren kwam, heb ik waarschijnlijk geen zin zo vaak uitgesproken als Dōmo arigatō gozaimasu (どうもありがとうございます): "Heel hartelijk dank." Bij vrijwel iedere ontmoeting, iedere kleine hulp en ieder gezamenlijk moment klonk die dankbaarheid door.

Een tweede uitdrukking die je er bijna even vaak hoort is Yoroshiku onegai itashimasu (よろしくお願いいたします). Letterlijk is die nauwelijks te vertalen. Vrij weergegeven betekent zij iets als: "Ik vertrouw mij aan uw welwillendheid toe" of "Ik zie uit naar een prettige samenwerking en dank u daar alvast voor." Nog voordat er iets gebeurd is, spreek je al vertrouwen én dankbaarheid uit. Juist dat maakt zulke rituelen zo waardevol. Ze herinneren ons eraan dat we elkaar nodig hebben en dat samenleven begint met aandacht voor de ander.

Wie de regels niet kent, herkent ze ook niet

Onlangs werkte ik een dag samen met een enthousiaste jonge student. Hij hielp mij geweldig en we hadden het goed samen. Ik bedankte hem een paar keer wanneer hij mij op het juiste moment iets aangaf of me perfect aanvulde als ik naar een woord zocht.
"Dank je wel."
"Precies wat ik nodig had."
"Fijn, bedankt."
Maar hij zei nooit zoiets, terwijl hij die dag veel van mij leerde.
Aan het einde van de dag vroeg ik waarom hij zelf eigenlijk nooit dankjewel zei.
Zijn antwoord verraste me.
"Waarom zou ik? We zijn toch gelijk?"

Blijkbaar had hij in zijn opvoeding geleerd dat iemand bedanken betekent dat je jezelf kleiner maakt dan de ander.

Ik vroeg vervolgens of het hem was opgevallen dat ik hem die dag een paar keer vriendelijk had bedankt voor zijn adequate ondersteuning. "Nee," zei hij. "Dat heb ik niet gehoord." Toen realiseerde ik me iets. Wie de omgangsvormen niet kent, herkent ze waarschijnlijk ook niet wanneer een ander ze gebruikt. En zo verdwijnen ze mogelijk steeds verder uit onze geïndividualiseerde samenleving.

Etiquette is aandacht

Op sociale media lijkt vaak het tegenovergestelde zichtbaar. Schelden en uitschelden lijken er eerder regel dan uitzondering. Beledigingen, vaak ongefundeerd, vliegen over en weer. Dankbaarheid en hoffelijkheid zijn schaars. Misschien draagt dat er wel aan bij dat zoveel mensen zich eenzaam voelen.

Etiquette is immers geen verzameling stijve regels. Het is aandacht voor de ander. Een eenvoudig "dankjewel" zegt eigenlijk maar één ding: Ik zie jouw inspanning. Niet meer. Maar ook niet minder.

Wanneer je kunt spelen met de regels

Er bestaat een mooi verhaal over koningin Wilhelmina en de Zuid-Afrikaanse president Paul Kruger. Tijdens een staatsbanket werd kip geserveerd. Op tafel stond een schaaltje met citroenwater om na het kluiven de vingers schoon te maken. Kruger kende dat gebruik niet en dronk het water eenvoudig op.

Wilhelmina zag onmiddellijk wat er gebeurde. Ze corrigeerde hem niet en legde ook niet uit hoe het hoorde. In plaats daarvan pakte ze haar eigen schaaltje en dronk het eveneens leeg. Vanaf dat moment deed iedereen hetzelfde.

Dat is misschien wel de hoogste vorm van etiquette. Niet star vasthouden aan regels, maar de regels zó goed kennen dat je ze kunt loslaten wanneer de situatie daarom vraagt.

Zo is zen geen verzameling regels en rituelen, maar een oefening in aandacht voor wat er nu nodig is. Misschien is dat uiteindelijk ook de diepste betekenis van etiquette: leren aanvoelen wat de situatie op dit moment nodig heeft.